แหล่งเตาโบราณสวาย (Sawai Ancient Kiln Site) คือนิคมอุตสาหกรรมเครื่องปั้นดินเผาที่ยิ่งใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในยุคโบราณ (พุทธศตวรรษที่ 14-19) ความน่าทึ่งของที่นี่คือการพบหลักฐานว่าบริเวณบ้านสวายและพื้นที่ใกล้เคียงในอำเภอบ้านกรวด มีเตาเผาตั้งเรียงรายกันมากกว่า 200 เตา ซึ่งเตาที่สมบูรณ์ที่สุดและถูกยกให้เป็นต้นแบบการศึกษาคือ เตาสวาย ที่ตั้งอยู่ภายในโรงเรียนบ้านกรวดวิทยาคารแห่งนี้เอง เตาเหล่านี้ไม่ได้ผลิตแค่ของใช้ในท้องถิ่น แต่เป็น โรงงานแม่ ที่ผลิตเครื่องเคลือบส่งออกไปยังเมืองพระนครในกัมพูชาและหัวเมืองต่างๆ ทั่วอาณาจักรขอม

ในแง่ของเทคนิคการผลิต แหล่งเตาโบราณสวาย แสดงให้เห็นถึงภูมิปัญญาขั้นสูงในการสร้างเตาเผารูปทรงประทุนเรือคว่ำ ก่อด้วยดินเหนียวบนเนินดินธรรมชาติ เพื่อให้ความร้อนไหลผ่านชิ้นงานในแนวนอน (Cross-draft) จนสามารถทำอุณหภูมิได้สูงมากพอที่จะสร้าง เครื่องเคลือบสีน้ำตาล  และ เครื่องเคลือบสีเขียวจากขี้เถ้า ที่มีความมันวาวและทนทาน อันเป็นเอกลักษณ์โดดเด่นของเครื่องถ้วยขอมโบราณ ซึ่งชิ้นงานที่ผลิตจากที่นี่มีตั้งแต่วัตถุขนาดเล็กอย่างตลับเครื่องแป้งรูปสัตว์ ไปจนถึงไหขนาดใหญ่และกระเบื้องเชิงชายประดับปราสาทหิน

ภายในโดมจัดแสดง เตาสวาย 1 เราจะเห็นโครงสร้างของเตาที่ขุดลึกลงไปในชั้นดิน เห็นผนังเตาที่ผ่านการเผาจนกลายเป็นสีส้มแดงแข็งแกร่งประดุจหิน และรอบๆ เตาจะเต็มไปด้วยเศษภาชนะที่ คัดออก ทับถมกันเป็นชั้นๆ ซึ่งแสดงถึงปริมาณการผลิตมหาศาลแบบอุตสาหกรรม ที่น่าตื่นตาตื่นใจมาก

การได้มาเยือนแหล่งเตาโบราณสวาย จึงเป็นการเปิดมุมมองใหม่ว่าบุรีรัมย์ในอดีตไม่ได้มีแค่กษัตริย์ที่สร้างปราสาทถวายเทพเจ้า แต่ยังมีกลุ่มช่างฝีมือและพ่อค้ามหาศาลที่ขับเคลื่อนเศรษฐกิจผ่านงานศิลปะดินเผา บรรยากาศภายในโรงเรียนที่มีมักคุเทศก์น้อย (นักเรียน) คอยให้ความรู้ ยิ่งทำให้โบราณสถานแห่งนี้ดูมีชีวิตและทรงคุณค่ามากกว่าพิพิธภัณฑ์ทั่วไป เป็นจุดหมายที่คนรักประวัติศาสตร์และงานคราฟต์โบราณต้องมาสัมผัสด้วยตาตัวเองสักครั้ง

• รถยนต์ส่วนตัว: จากตัวเมืองบุรีรัมย์ ใช้ทางหลวงหมายเลข 219 ไปอำเภอประโคนชัย แล้วต่อด้วยทางหลวงหมายเลข 24 และเข้าสู่ทางหลวงหมายเลข 224 มุ่งหน้าสู่อำเภอบ้านกรวด เมื่อถึงตัวอำเภอให้ขับตรงไปทางโรงเรียนบ้านกรวดวิทยาคาร

• รถสาธารณะ: ขึ้นรถโดยสารสายบุรีรัมย์-บ้านกรวด จากสถานีขนส่งบุรีรัมย์ ลงหน้าโรงเรียนบ้านกรวดวิทยาคารได้เลย เดินทางสะดวกมาก

• การเข้าชม: เนื่องจากตั้งอยู่ในโรงเรียน หากไปวันธรรมดาควรลงชื่อเข้าชมที่ป้อมยามหรือติดต่อธุรการโรงเรียนก่อน และแนะนำให้ขอน้องๆ นักเรียนนำชมจะได้เกร็ดเล็กเกร็ดน้อยที่สนุกมาก

• จุดถ่ายภาพ: ภายในโดมจัดแสดงแสงไฟออกแบบมาให้เห็นเท็กซ์เจอร์ของผนังเตาและเศษเครื่องถ้วยชัดเจน เป็นมุมที่ดูขลังและทรงพลัง

• ของฝาก: หน้าโรงเรียนหรือในชุมชนมักมีกลุ่มอาชีพทำเครื่องปั้นดินเผาจำลองแบบโบราณ (กระปุกนก, กระปุกกระต่าย) ซื้อกลับไปเป็นที่ระลึกได้ในราคาย่อมเยา

ค่าเข้าชม:

• ชาวไทย/ต่างชาติ: ฟรี (สามารถบริจาคเพื่อเป็นทุนการศึกษาและบำรุงสถานที่ได้ตามศรัทธา)

เวลาเปิด-ปิด:

• เปิดทุกวัน: 08:30 น. – 16:30 น. (หากไปเสาร์-อาทิตย์ แนะนำให้เช็คกับทางเพจโรงเรียนล่วงหน้าเพื่อให้เจ้าหน้าที่เปิดโดมให้เข้าชม)