วัดป่าเลไลย์ (Wat Pa Le Laiy) เป็นโบราณสถานสมัยอยุธยาที่ตั้งอยู่ในเขตเมืองหน้าด่านลาดหญ้า ซึ่งมีความสำคัญทางยุทธศาสตร์ในอดีต เพราะเป็นแนวป้องกันการเคลื่อนทัพจากตะวันตกเข้าสู่ภาคกลางของไทย พื้นที่บริเวณนี้จึงเคยเป็นที่ตั้งของชุมชนและวัดโบราณจำนวนมากโบราณสถานของวัดประกอบด้วยมณฑปก่ออิฐถือปูนทรงสี่เหลี่ยม ซึ่งเป็นรูปแบบสถาปัตยกรรมสมัยอยุธยาตอนกลางถึงตอนปลาย มณฑปมีซุ้มพระพุทธรูป 3 ด้าน และฐานยกสูง แสดงถึงความเป็นศูนย์กลางทางศาสนาในอดีต การก่อสร้างใช้อิฐเผาขนาดเล็กและปูนฉาบแบบโบราณที่เน้นความแข็งแรงและทนทานตามเทคนิคยุคนั้น

จุดเด่นสำคัญคือพระพุทธรูปปางป่าเลไลยก์ขนาดใหญ่ ซึ่งมีลักษณะประทับนั่งท่ามกลางธรรมชาติ โดยมีรูปช้างและลิงประกอบอยู่ด้านข้างตามคติพุทธศาสนา สื่อถึงเหตุการณ์ที่สัตว์ป่ามาถวายการอุปัฏฐากพระพุทธเจ้าในช่วงจำพรรษาพื้นที่แห่งนี้ยังมีตำนานท้องถิ่นเรียกว่า “วัดผ่าอก” เนื่องจากในอดีตพระพุทธรูปเคยถูกลักลอบเจาะบริเวณพระอุระเพื่อค้นหาทรัพย์สินภายใน ส่งผลให้เกิดความเสียหายอย่างหนัก และกลายเป็นหลักฐานของปัญหาการลักลอบโบราณวัตถุในยุคนั้นต่อมาได้มีการสำรวจและบูรณะโดยกรมศิลปากร โดยคงโครงสร้างฐานเดิมไว้เป็นหลัก พร้อมเสริมและสร้างองค์พระพุทธรูปขึ้นใหม่เพื่อให้สามารถสื่อความหมายทางศาสนาและประวัติศาสตร์ได้อย่างสมบูรณ์มากขึ้น

นอกจากนี้ วัดยังตั้งอยู่ในพื้นที่ที่เชื่อมโยงกับกลุ่มโบราณสถานเมืองเก่าลาดหญ้า ซึ่งมีการตั้งชื่อสถานที่ตามวรรณคดีเรื่องขุนช้าง–ขุนแผน ทำให้พื้นที่นี้มีมิติทั้งทางประวัติศาสตร์ โบราณคดี และวัฒนธรรมวรรณกรรมผสมผสานกันอย่างชัดเจนปัจจุบันวัดป่าเลไลยก์เป็นแหล่งเรียนรู้ทางประวัติศาสตร์กลางแจ้งที่เปิดให้เข้าชมฟรี และเป็นหนึ่งในจุดหมายของเส้นทางท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมในจังหวัดกาญจนบุรีอย่างสำคัญ