ศูนย์อนุรักษ์ช้างไทย (Thai Elephant Conservation Center) หรือสถาบันคชบาลแห่งชาติ มีประวัติศาสตร์การก่อตั้งที่น่าภาคภูมิใจ โดยเริ่มจากการเป็น ศูนย์ฝึกลูกช้าง แห่งแรกของโลกในปี พ.ศ. 2512 ณ ปางหละ ก่อนจะย้ายมาตั้งรกรากอย่างถาวรที่อำเภอห้างฉัตร จังหวัดลำปาง เพื่อขยายภารกิจให้ครอบคลุมการอนุรักษ์ในทุกมิติ ความสำคัญสูงสุดของที่นี่คือการได้รับพระมหากรุณาธิคุณให้เป็นสถานที่ดูแลและบริบาล ช้างสำคัญ (ช้างเผือก) ในพระอุปถัมภ์ฯ ซึ่งถือเป็นมงคลสูงสุดแก่จังหวัดลำปางและผู้ที่มาเยือน พื้นที่กว่า 2,000 ไร่แห่งนี้จึงไม่ใช่แค่สวนสัตว์หรือปางช้างทั่วไป แต่เป็นสถานีวิจัยและแหล่งพักพิงที่ออกแบบมาเพื่อสวัสดิภาพของช้างอย่างแท้จริง

หัวใจหลักที่ขับเคลื่อนให้ที่นี่ก้าวสู่ระดับสากลคือ โรงพยาบาลช้าง ซึ่งเป็นสถานพยาบาลช้างแห่งแรกและแห่งเดียวที่มีอุปกรณ์ทางการแพทย์ครบครันที่สุด ตั้งแต่หน่วยเอกซเรย์เคลื่อนที่ไปจนถึงสระว่ายน้ำเพื่อวารีบำบัดสำหรับช้างที่มีปัญหาเรื่องข้อต่อและกระดูก ทีมสัตวแพทย์ที่นี่เปรียบเสมือน "เทวดาเดินดิน" ของช้างทั่วประเทศ เพราะไม่ว่าช้างจากที่ไหนจะเจ็บป่วยหรือประสบอุบัติเหตุร้ายแรงเพียงใด ศูนย์แห่งนี้จะยื่นมือเข้าช่วยเหลือเสมอ ทั้งการส่งหน่วยสัตวแพทย์เคลื่อนที่ออกไปรักษาในพื้นที่ และการรับช้างป่วยมารักษาตัวจนหายดี นักท่องเที่ยวจึงมีโอกาสเรียนรู้ผ่านสถานการณ์จริงเกี่ยวกับการดูแลสุขภาพสัตว์ใหญ่ ซึ่งเป็นประสบการณ์ที่ทรงคุณค่าและสะเทือนใจในทางที่งดงาม

ในด้านการแสดงและกิจกรรม ที่นี่มุ่งเน้นการนำเสนอ วิถีชีวิตและความฉลาดหลักแหลม มากกว่าการแสดงเพื่อความบันเทิงเพียงอย่างเดียว การแสดงการลากซุงไม้สักเป็นการจำลองประวัติศาสตร์การทำป่าไม้ในอดีตของลำปาง ซึ่งช้างเป็นแรงงานหลักในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจ นอกจากนี้ยังมีกิจกรรม "การอาบน้ำช้าง" ที่สะท้อนความรักและความผูกพันระหว่างควาญกับช้างผ่านภาษากายที่นุ่มนวล สำหรับผู้ที่ต้องการซึมซับจิตวิญญาณแห่งคชศาสตร์ ทางศูนย์ฯ ยังมี โรงเรียนฝึกควาญช้าง ที่เปิดรับสมัครผู้ที่สนใจจากทั่วโลกมาเรียนรู้วิธีการควบคุมและดูแลช้างอย่างถูกวิธีตามหลักการมีเมตตาธรรม

การมาเยือนศูนย์อนุรักษ์ช้างไทยในจังหวัดลำปาง จึงเป็นการเดินทางที่ครบถ้วนทั้งการพักผ่อนและการได้รับความรู้ เป็นบทพิสูจน์ถึงความพยายามของมนุษย์ที่จะรักษาเผ่าพันธุ์สัตว์คู่บ้านคู่เมืองให้คงอยู่อย่างมีศักดิ์ศรี ทุกก้าวเดินในพื้นที่แห่งนี้บอกเล่าเรื่องราวความผูกพันที่ตัดไม่ขาดระหว่างคนไทยกับช้าง และย้ำเตือนให้เราเห็นถึงความจำเป็นในการอนุรักษ์มรดกคชสารลำปางนี้ไว้ให้คนรุ่นหลังสืบไป

• จากตัวเมืองลำปาง: มุ่งหน้าไปทางทิศตะวันตกตามทางหลวงหมายเลข 11 (ลำปาง-เชียงใหม่) ประมาณ 28 กม. ทางเข้าจะอยู่ทางด้านขวามือ (ต้องกลับรถ)

• จากจังหวัดเชียงใหม่: เดินทางลงเขาดอยขุนตาลมาประมาณ 10-15 นาที ศูนย์ฯ จะอยู่ทางซ้ายมือ ติดริมถนนซุปเปอร์ไฮเวย์

• รถสาธารณะ: สามารถใช้บริการรถประจำทางสายลำปาง-เชียงใหม่ แล้วแจ้งพนักงานขับรถลงหน้าศูนย์ฯ ได้ทันที

• ตารางกิจกรรม: รอบแสดงสาธิตมีเวลา 10:00 น. และ 11:00 น. (และรอบพิเศษ 13:30 น. ในวันหยุด) ควรเผื่อเวลาเดินทางจากตัวเมืองประมาณ 45 นาที

• การเข้าชมโรงพยาบาลช้าง: นักท่องเที่ยวควรปฏิบัติตามกฎอย่างเคร่งครัด งดใช้เสียงดังและงดการรบกวนช้างขณะทำการรักษา

• โฮมสเตย์ควาญช้าง: หากมีเวลา แนะนำให้พักค้างคืนเพื่อสัมผัสการดูแลช้างในช่วงเช้ามืด ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่งดงามที่สุดในการเห็นช้างในสภาพแวดล้อมที่เป็นธรรมชาติ

• สินค้าที่ระลึก: สนับสนุนผลิตภัณฑ์ที่ทำจากกระดาษมูลช้างและภาพวาดจากฝีมืองวงช้าง เพื่อนำรายได้เข้ากองทุนค่าอาหารและยารักษาช้าง

ค่าเข้าชม:

• ชาวไทย: ผู้ใหญ่ 50 บาท, เด็ก 20 บาท

• ชาวต่างชาติ: ผู้ใหญ่ 200 บาท, เด็ก 100 บาท

เวลาเปิด-ปิด:

• เปิดให้บริการทุกวัน ตั้งแต่เวลา 08:30 น. – 16:30 น.