อุทยานแห่งชาติดอยขุนตาล (Doi Khun Tan National Park) ในพื้นที่จังหวัดลำปางมีความสำคัญในฐานะ จุดเริ่มต้นของหน้าประวัติศาสตร์ใหม่ ของการคมนาคมทางรางในภาคเหนือ พื้นที่ฝั่ง อำเภอห้างฉัตร จังหวัดลำปาง เป็นที่ตั้งของ อุโมงค์ขุนตาน อุโมงค์รถไฟที่ยาวที่สุดในประเทศไทย (1,352.10 เมตร) ซึ่งการก่อสร้างเริ่มขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5 โดยวิศวกรชาวเยอรมัน มิสเตอร์อีมิล ไอเซนโฮเฟอร์ การขุดเจาะผ่านชั้นหินแข็งและสภาพภูมิประเทศที่กันดารในยุคนั้นต้องใช้ความมานะอุตสาหะของแรงงานท้องถิ่นชาวลำปางเป็นอย่างมาก อุโมงค์แห่งนี้จึงไม่ได้เป็นเพียงสิ่งก่อสร้าง แต่เป็นอนุสรณ์สถานแห่งความเพียรที่เชื่อมต่อลำปางเข้ากับส่วนกลางของประเทศ

เอกลักษณ์สำคัญที่ตั้งอยู่ในเขตลำปางคือ สถานีรถไฟขุนตาน ซึ่งได้รับตำแหน่งสถานีรถไฟที่อยู่สูงที่สุดในประเทศไทย ณ ระดับความสูง 578 เมตรจากระดับน้ำทะเล สถาปัตยกรรมของตัวสถานีและปากอุโมงค์ที่ก่อด้วยอิฐแดงอย่างประณีตสะท้อนถึงอิทธิพลตะวันตกที่เข้ามาผสมผสานกับวิถีชีวิตล้านนาในอดีต ประวัติศาสตร์การสร้างทางรถไฟที่พาดผ่านดอยขุนตาลนี้เองที่ทำให้ลำปางกลายเป็นศูนย์กลางการกระจายสินค้าและการเดินทางที่สำคัญที่สุดแห่งหนึ่งของภาคเหนือในยุคก่อนการมีถนนเส้นหลัก

ในมิติของเส้นทางยุทธศาสตร์ พื้นที่ดอยขุนตาลฝั่งลำปางมีบทบาทสำคัญในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 โดยถูกใช้เป็นจุดสังเกตการณ์ทางทหาร เส้นทางเดินเท้าจากสถานีรถไฟมุ่งหน้าสู่ยอดดอย (ย.1 - ย.4) เป็นเส้นทางที่นักท่องเที่ยวจะได้สัมผัสกับความเปลี่ยนแปลงของสภาพป่าจากป่าเบญจพรรณสู่ป่าสนเขาที่งดงาม โดยเฉพาะในจุด ย.2 ซึ่งในอดีตเคยเป็นพื้นที่ทำไม้ของบริษัทบอมเบย์เบอร์ม่าในเขตป่าลำปาง ก่อนจะกลายเป็นที่พักผ่อนของบุคคลสำคัญ เส้นทางนี้จึงอัดแน่นไปด้วยเรื่องราวการเมืองและเศรษฐกิจของลำปางในวันวาน

นอกเหนือจากเรื่องราวทางประวัติศาสตร์ ผืนป่าดอยขุนตาลฝั่งลำปางยังทำหน้าที่เป็นแหล่งต้นน้ำที่สำคัญของลุ่มน้ำแม่ทา บรรยากาศรอบสถานีรถไฟในช่วงเช้ามักจะถูกปกคลุมด้วยไอหมอกที่ไหลลัดเลาะตามรางรถไฟ มอบทัศนียภาพที่ขรึมขลังและงดงามเหมือนภาพวาด ทางอุทยานฯ ได้จัดพื้นที่กางเต็นท์และเส้นทางศึกษาธรรมชาติที่ปลอดภัย เพื่อให้นักเดินทางได้สัมผัสกลิ่นอายประวัติศาสตร์ไปพร้อมกับการสูดอากาศบริสุทธิ์จากป่าสนพันปีที่ยังคงยืนหยัดคู่กับขุนเขาขุนตาน

การมาเยือนดอยขุนตาลในฝั่งลำปาง จึงเป็นมากกว่าการเดินป่าพิชิตยอดเขา แต่เป็นการย้อนรำลึกถึงความยิ่งใหญ่ของบรรพบุรุษที่ร่วมกันสร้างมรดกทางวิศวกรรมศาสตร์และประวัติศาสตร์ที่ทรงคุณค่า เป็นบทพิสูจน์ถึงความอุตสาหะที่ฝังรากลึกอยู่ในผืนแผ่นดินลำปางอย่างไม่เสื่อมคลาย

• โดยรถไฟ (เส้นทางหลัก): ลงที่สถานีรถไฟขุนตาน (จ.ลำปาง) เพื่อชมอุโมงค์รถไฟที่ยาวที่สุดในไทย จากสถานีต้องเดินเท้าขึ้นเขาไปยังที่ทำการอุทยานฯ ระยะทางประมาณ 1.3 กิโลเมตร

• โดยรถยนต์ส่วนตัว: จากตัวเมืองลำปาง ใช้เส้นทางหลวงหมายเลข 1 (พหลโยธิน) มุ่งหน้าไปทางจังหวัดลำพูน แล้วเลี้ยวขวาที่แยกแม่ทา เข้าสู่ทางหลวงชนบทเพื่อขึ้นสู่อุทยานฯ

• รถรับจ้าง: มีบริการรถรับส่งจากสถานีรถไฟขึ้นไปยังที่ทำการอุทยานฯ สำหรับผู้ที่ไม่สะดวกเดินเท้า

• ช่วงเวลาที่ดีที่สุด: เดือนพฤศจิกายน - มกราคม เพื่อสัมผัสอากาศหนาวและหมอกยามเช้าที่ปกคลุมสถานีรถไฟ

• การเตรียมตัว: การเดินป่าสู่ ย.4 มีระยะทางไป-กลับประมาณ 10 กิโลเมตร ควรเตรียมน้ำดื่มและสวมรองเท้าที่กระชับสำหรับการเดินขึ้นเขา

• จุดถ่ายภาพ: ปากอุโมงค์รถไฟขุนตานฝั่งลำปางคือพิกัดห้ามพลาด (ควรระวังรถไฟและปฏิบัติตามป้ายเตือนอย่างเคร่งครัด)

• ข้อมูลประวัติศาสตร์: แวะสักการะศาลเจ้าพ่อขุนตาน และเยี่ยมชมอนุสาวรีย์มิสเตอร์อีมิล ไอเซนโฮเฟอร์ เพื่อรับทราบเรื่องราวการสร้างอุโมงค์

• การวางแผน: หากเดินทางโดยรถไฟ ควรตรวจสอบตารางเวลาขบวนรถไฟให้แม่นยำ เนื่องจากเป็นหัวใจสำคัญของการเดินทางสายนี้

ค่าเข้าชม: 

• ชาวไทย: ผู้ใหญ่ 40 บาท, เด็ก 20 บาท

• ชาวต่างชาติ: ผู้ใหญ่ 200 บาท, เด็ก 100 บาท

 เวลาเปิด-ปิด:

• เปิดให้บริการทุกวัน ตั้งแต่เวลา 08:00 น. – 18:00 น.

• สำหรับผู้ที่เดินทางมาโดยรถไฟเที่ยวเช้ามืด สามารถแจ้งเจ้าหน้าที่เพื่อเข้าสู่พื้นที่เดินป่าได้