ศาลพระแม่ย่า (Phra Mae Ya Shrine) เป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ที่สำคัญที่สุดของจังหวัดสุโขทัย ภายในเป็นที่ประดิษฐานเทวรูปโบราณที่ชาวเมืองให้ความเคารพสูงสุด ตามหลักฐานทางประวัติศาสตร์และความเชื่อที่สืบทอดกันมา เทวรูปองค์นี้คือรูปจำลองของ พระนางเสือง ซึ่งทรงเป็นพระมเหสีของพ่อขุนศรีอินทราทิตย์ (กษัตริย์องค์แรกของสุโขทัย) และทรงเป็นพระราชมารดาของพ่อขุนรามคำแหงมหาราช คำว่า พระแม่ย่า เป็นชื่อที่แสดงถึงความผูกพันลึกซึ้ง เพราะท่านเปรียบเสมือน แม่ ผู้ให้กำเนิดกษัตริย์และเป็น ย่า ผู้ปกป้องดูแลลูกหลานชาวสุโขทัยทุกคนมาหลายศตวรรษ

ในด้านลักษณะทางกายภาพ เทวรูปพระแม่ย่าองค์จริงนั้นถูกสลักขึ้นจาก หินชนวนสีเทา  ซึ่งเป็นวัสดุที่นิยมใช้ในการสร้างงานศิลปะชั้นสูงในสมัยสุโขทัย มีพุทธลักษณะเป็นสตรีในเครื่องแต่งกายแบบโบราณที่สง่างาม สวมชฎาทรงสูงและประดับด้วยเครื่องพิมพาภรณ์วิจิตร อย่างไรก็ตาม เมื่อนักท่องเที่ยวมาเยือนในปัจจุบัน จะเห็นองค์พระแม่ย่าเป็น สีทองอร่าม เนื่องจากพลังแห่งความศรัทธาของประชาชนที่เดินทางมาสักการะตลอดหลายทศวรรษ ได้มีการนำ ทองคำเปลว มาปิดบูชาบนองค์เทวรูปจนพอกพูนปกคลุมเนื้อหินเดิม กลายเป็นสัญลักษณ์แห่งความศรัทธาที่จับต้องได้และงดงามท้าทายกาลเวลา

เดิมทีเทวรูปองค์นี้ประดิษฐานอยู่ภายในถ้ำบนยอดเขานารายณ์ (เขาหลวง) ซึ่งเป็นเขาสูงศักดิ์สิทธิ์ของอาณาจักร ในสมัยโบราณกษัตริย์และประชาชนจะเดินทางขึ้นไปบนเขาเพื่อทำพิธีสักการะเพื่อขอให้บ้านเมืองมีความสงบสุข จนกระทั่งในปี พ.ศ. 2496 จึงได้มีการอัญเชิญลงมาประดิษฐาน ณ ศาลหลังใหม่ริมแม่น้ำยมใจกลางเมือง เพื่อให้ประชาชนสามารถเข้ามากราบไหว้ได้สะดวกยิ่งขึ้น การย้ายที่ตั้งครั้งนี้ช่วยเชื่อมโยงความเชื่อเรื่องบรรพบุรุษเข้ากับวิถีชีวิตสมัยใหม่ ความเชื่อท้องถิ่นระบุว่าพระแม่ย่าทรงมีความเมตตาอย่างมาก ใครที่มีความทุกข์หรือต้องการความสำเร็จในหน้าที่การงาน มักจะมาอธิษฐานจิตขอพรที่นี่ และมักจะได้รับความสมหวังเสมอ

ทุกปีในช่วงเทศกาลสงกรานต์ จะมีการจัดงานฉลองวันพระแม่ย่าอย่างยิ่งใหญ่ ประชาชนจะนำเครื่องสักการะ เช่น ขนมแดงขนมขาว และดอกไม้มาถวาย พร้อมทั้งมีการสรงน้ำขอพรเพื่อความเป็นสิริมงคล การมาเยือนศาลพระแม่ย่าจึงไม่ใช่เพียงการมาเที่ยวชมสถานที่ประวัติศาสตร์ แต่เป็นการสัมผัสถึงรากฐานความกตัญญูที่ชาวไทยมีต่อบรรพบุรุษผู้สร้างชาติ หากนักท่องเที่ยวได้มาเยือนสุโขทัย การเริ่มต้นการเดินทางด้วยการมากราบสักการะพระแม่ย่าถือเป็นการแสดงความเคารพต่อเจ้าของบ้านเจ้าของเมืองและเป็นการรับพลังบวกเพื่อความเป็นสิริมงคลในชีวิต

• จากอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย: นั่งรถสองแถวไม้ สายสุโขทัย-เมืองเก่า มาลงที่ตลาดหรือหน้าศาลากลางจังหวัด ระยะทางประมาณ 12 กิโลเมตร

• การเดินทางในตัวเมือง: สามารถใช้บริการสามล้อถีบ รถตุ๊กตุ๊ก หรือเดินเท้าหากพักในเขตโรงแรมใจกลางเมือง

• เครื่องสักการะ: สามารถเตรียมดอกไม้ ธูป เทียน หรือจัดหาได้จากบริเวณหน้าศาล ของถวายที่เป็นเอกลักษณ์คือ ขนมแดงและขนมขาว

• การแต่งกาย: โปรดแต่งกายด้วยชุดสุภาพเพื่อแสดงความเคารพต่อสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ (ไม่ควรสวมกางเกงขาสั้นเกินไปหรือเสื้อแขนกุด)

ค่าเข้าชม:

• เข้าชมฟรี ไม่มีค่าใช้จ่าย

เวลาเปิด-ปิด:

• เปิดทุกวัน : 07.00-18.00 น.