พิพิธภัณฑ์ไทยโส้ (Thai So Museum) แห่งนี้ เปรียบเสมือนขุมทรัพย์ทางประวัติศาสตร์ที่บอกเล่าเรื่องราวของ กลุ่มชาติพันธุ์ไทโส้ ซึ่งมีถิ่นกำเนิดดั้งเดิมอยู่ที่เมืองมหาชัย กองแก้ว ในแขวงคำม่วน ประเทศลาว ก่อนจะอพยพข้ามแม่น้ำโขงมาตั้งรกรากในเขตอำเภอกุสุมาลย์ตั้งแต่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ตัวอาคารพิพิธภัณฑ์ได้รับการออกแบบให้เป็นศูนย์กลางการจัดแสดงทางมานุษยวิทยาที่สมบูรณ์ที่สุดแห่งหนึ่งในจังหวัดสกลนคร โดยเน้นการจัดเก็บรักษา โบราณวัตถุและเครื่องใช้ไม้สอย ที่ใช้ในชีวิตประจำวันของบรรพบุรุษ ซึ่งสะท้อนถึงภูมิปัญญาในการปรับตัวให้เข้ากับสภาพแวดล้อมริมแม่น้ำและผืนป่าในอดีต

ภายในส่วนจัดแสดงนั้นมีความโดดเด่นอย่างมากในเรื่องของ มรดกทางภูมิปัญญาด้านสิ่งทอ โดยมีการรวบรวมผ้าทอพื้นเมืองที่มีลวดลายเอกลักษณ์เฉพาะตัว รวมถึงการจัดแสดงชุดแต่งกายโบราณของเจ้าเมืองและชาวบ้านที่หาดูได้ยาก นอกจากนี้ยังมีโซนที่เน้นย้ำเรื่อง ความเชื่อและจิตวิญญาณ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเรื่อง "ผีฟ้า" และ "พิธีเหยา" ซึ่งเป็นพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์ในการเสี่ยงทายและรักษาโรคภัยไข้เจ็บที่สืบทอดกันมาหลายร้อยปี ผู้เข้าชมจะได้เห็นแบบจำลองของเครื่องเซ่นไหว้และเครื่องดนตรีประกอบพิธีกรรม ซึ่งแสดงถึงความผูกพันอย่างลึกซึ้งระหว่างชาวไทโส้กับพลังเหนือธรรมชาติ

นอกจากด้านประวัติศาสตร์แล้ว พิพิธภัณฑ์ยังทำหน้าที่เป็นเวทีมีชีวิตในการส่งเสริม การแสดงโส้ทั่งบั้ง ซึ่งเป็นการร่ายรำที่ใช้กระบอกไม้ไผ่กระทุ้งดินจนเกิดเสียงจังหวะที่เร้าใจและเป็นเอกลักษณ์เดียวในประเทศไทย เนื้อหาในพิพิธภัณฑ์ครอบคลุมไปถึง วิวัฒนาการของภาษาและตัวอักษร ที่ชาวไทโส้ยังคงอนุรักษ์ไว้เพื่อใช้สื่อสารภายในกลุ่ม ทำให้สถานที่แห่งนี้ไม่ได้เป็นเพียงแค่ห้องเก็บของเก่า แต่เป็นพื้นที่ที่ลมหายใจของวัฒนธรรมไทโส้ยังคงไหลเวียนและส่งต่อความภาคภูมิใจจากรุ่นสู่รุ่นอย่างไม่เสื่อมคลาย

• จากตัวเมืองสกลนคร ใช้ทางหลวงหมายเลข 22 (เส้นทางสกลนคร-นครพนม) ขับตรงไปประมาณ 40 กิโลเมตร เมื่อเข้าสู่อำเภอกุสุมาลย์ ศูนย์วัฒนธรรมจะตั้งอยู่ทางขวามือ ภายในพื้นที่สำนักงานเทศบาลตำบลกุสุมาลย์ ติดริมถนนใหญ่สังเกตได้ง่าย

• ควรวางแผนมาเยือนในช่วงวันขึ้น 3 ค่ำ เดือน 3 ของทุกปี (ประมาณเดือนกุมภาพันธ์) เพื่อร่วมงานเทศกาลโส้รำลึก ซึ่งเป็นช่วงเวลาเดียวในรอบปีที่จะได้เห็นพิธีกรรมเหยาและการรำโส้ทั่งบั้งชุดใหญ่จากชาวไทโส้ทุกหมู่บ้าน

• สำหรับการเข้าชมเป็นหมู่คณะหรือต้องการชมการสาธิตดนตรีและการรำโส้ทั่งบั้งในวันธรรมดา แนะนำให้ติดต่อประสานงานกับเทศบาลตำบลกุสุมาลย์ล่วงหน้าอย่างน้อย 1-2 สัปดาห์ เพื่อให้เจ้าหน้าที่จัดเตรียมวิทยากรและผู้แสดง

• การถ่ายรูปหรือบันทึกวิดีโอภายในพิพิธภัณฑ์สามารถทำได้ แต่หากมีการจัดสาธิตพิธีกรรมความเชื่อ ควรขออนุญาตผู้นำทางจิตวิญญาณหรือแม่ล่ามก่อนเพื่อเป็นการแสดงความเคารพต่อความเชื่อท้องถิ่น

• นักท่องเที่ยวควรแวะชมกลุ่มทอผ้าพื้นเมืองในหมู่บ้านใกล้เคียง เพื่อเลือกซื้อผ้าไหมและผ้าฝ้ายลายโส้ดั้งเดิม ซึ่งเป็นสินค้าที่ส่งตรงจากผู้ผลิตและมีเอกลักษณ์ไม่ซ้ำกับที่อื่น

• หากเดินทางมาในช่วงฤดูร้อน ควรเตรียมร่มหรือหมวกติดตัวมาด้วย เนื่องจากพื้นที่รอบอาคารเป็นลานกว้างและมีอากาศค่อนข้างร้อนในช่วงบ่าย

ค่าเข้าชม:

• ไม่เก็บค่าเข้าชมสำหรับนักท่องเที่ยวทั้งชาวไทยและชาวต่างชาติ

เวลาเปิดปิดทำการ:

• วันจันทร์ – วันศุกร์: 08.30 – 16.30 น.

• วันเสาร์ – วันอาทิตย์ และวันหยุดนักขัตฤกษ์: ปิดทำการ (ยกเว้นกรณีมีการประสานงานล่วงหน้าสำหรับหมู่คณะ หรือในช่วงเทศกาลสำคัญประจำปี)