โรงพยาบาลรัฐ (State Hospital) หรือที่รู้จักกันในนาม โรงพยาบาลของพรรคคอมมิวนิสต์ เป็นสถานที่สำคัญอีกแห่งหนึ่งที่บอกเล่าเรื่องราวความขัดแย้งทางอุดมการณ์ในอดีตได้เป็นอย่างดี ในช่วงปี พ.ศ. 2513 – 2525 พื้นที่แห่งนี้ถูกสร้างขึ้นเพื่อใช้เป็นสถานพยาบาลหลักสำหรับรักษาผู้บาดเจ็บจากการสู้รบและสมาชิกที่เจ็บป่วยภายในฐานที่มั่นภูหินร่องกล้า ตัวอาคารเดิมนั้นปลูกสร้างอย่างเรียบง่ายด้วยไม้และวัสดุที่หาได้จากในป่า มีการวางระบบให้กลมกลืนกับสภาพแวดล้อมเพื่อป้องกันการตรวจพบจากทางอากาศ โดยแบ่งพื้นที่ออกเป็นหลายส่วน เช่น ห้องตรวจโรค ห้องผ่าตัด ห้องพักฟื้น และห้องเก็บยาสมุนไพร ซึ่งสะท้อนให้เห็นถึงการบริหารจัดการอย่างเป็นระบบท่ามกลางสภาวะที่ยากลำบาก

สิ่งที่น่าทึ่งคือความสามารถในการรักษาโรคและบาดแผลในสมัยนั้น แม้จะขาดแคลนเครื่องมือแพทย์ที่ทันสมัยและยารักษาโรคจากภายนอก แต่ที่นี่ได้อาศัยความรู้ด้านยาสมุนไพรผสมผสานกับการประยุกต์ใช้อุปกรณ์ต่างๆ เท่าที่มี โดยมีบุคลากรที่เรียกกันว่า "หมอป่า" หรือนักศึกษาแพทย์ที่หนีเข้าป่าในยุคนั้นเป็นผู้ดูแลการรักษา การเดินชมสถานที่แห่งนี้ในปัจจุบันจะเห็นร่องรอยของอาคารไม้ที่ทรุดโทรมไปตามกาลเวลา แต่ยังคงสัมผัสได้ถึงกลิ่นอายของความมุ่งมั่นและความเสียสละที่เคยเกิดขึ้นจริงในอดีต สภาพแวดล้อมโดยรอบยังคงเป็นป่าดิบชื้นที่ร่มรื่นและเงียบสงบ ทำให้ผู้มาเยือนได้หยุดพักเพื่อรำลึกถึงประวัติศาสตร์บทหนึ่งของเมืองไทย

ในปัจจุบัน โรงพยาบาลรัฐไม่ได้ทำหน้าที่รักษาผู้ป่วยอีกต่อไป แต่ได้กลายเป็นแหล่งเรียนรู้ทางประวัติศาสตร์ที่ทรงคุณค่าภายใต้การดูแลของอุทยานแห่งชาติ การมาเยือนที่นี่ช่วยให้เราเห็นภาพการใช้ชีวิตในป่าที่สมบูรณ์ยิ่งขึ้น โดยเฉพาะการจัดการด้านสุขอนามัยที่ต้องอาศัยทั้งวินัยและภูมิปัญญา การรักษาสภาพแวดล้อมโดยรอบให้คงเดิมช่วยให้นักท่องเที่ยวได้สัมผัสกับบรรยากาศที่แท้จริง พร้อมทั้งได้รับบทเรียนเกี่ยวกับความขัดแย้งที่ย้ำเตือนให้เห็นถึงคุณค่าของสันติภาพในปัจจุบัน สภาพบ้านไม้เก่าที่กลมกลืนไปกับมอสและต้นไม้ใหญ่ทำให้ที่นี่กลายเป็นจุดแวะพักที่มีมนต์ขลังและเงียบสงบอย่างยิ่ง

โรงพยาบาลรัฐแห่งนี้จึงเป็นฟันเฟืองชิ้นสำคัญที่เติมเต็มเรื่องราวของภูหินร่องกล้าให้ชัดเจนยิ่งขึ้น นอกเหนือจากความงามทางธรรมชาติที่นักท่องเที่ยวจะได้รับแล้ว การได้เห็นสถานที่ที่เคยช่วยชีวิตผู้คนมากมายท่ามกลางความขัดแย้ง ยังสร้างความรู้สึกสะเทือนใจและประทับใจไปพร้อมๆ กัน เป็นการเดินทางย้อนอดีตที่ทำให้เราเข้าใจถึงความอดทนและการยืนหยัดเพื่อความเชื่อของมนุษย์ได้ดียิ่งขึ้น ก่อนที่จะเดินทางไปยังจุดสำคัญอื่นๆ ภายในอุทยานฯ ต่อไปอย่างเข้าใจในรากเหง้าของพื้นที่แห่งนี้

• รถยนต์ส่วนตัว: ขับรถจากที่ทำการอุทยานฯ ไปทางโรงเรียนการเมืองการทหารประมาณ 2-3 กิโลเมตร จะมีป้ายทางเข้าให้เดินเท้าต่อตามเส้นทางศึกษาธรรมชาติ

• การแต่งกาย: ควรใส่รองเท้าผ้าใบที่กระชับ เนื่องจากเส้นทางเดินเท้าในป่าอาจมีความชื้นและตะไคร่น้ำ

• ข้อควรระวัง: ห้ามเข้าไปในตัวอาคารที่ชำรุดทรุดโทรมเพื่อความปลอดภัย และไม่ควรขีดเขียนบนผนังไม้

• การเตรียมตัว: บริเวณนี้เป็นป่าทึบ อากาศอาจจะชื้นกว่าจุดอื่น ควรเตรียมสเปรย์กันยุงติดตัวไปด้วย

ค่าเข้าชม:

• ชาวไทย: ผู้ใหญ่ 40 บาท / เด็ก 20 บาท

• ชาวต่างชาติ: ผู้ใหญ่ 200 บาท / เด็ก 100 บาท

• รวมอยู่ในค่าเข้าอุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้า

เวลาเปิด-ปิด:

• เปิดทุกวัน 06:00 – 17:00 น.