ถ้ำภูผายนต์ (Phu Pha Yon Cave) ตั้งอยู่ภายในเขตพื้นที่ของอุทยานแห่งชาติภูผายนต์ ซึ่งครอบคลุมพื้นที่รอยต่อของสามจังหวัดคือ สกลนคร นครพนม และมุกดาหาร โดยตัวถ้ำนั้นตั้งอยู่บนเทือกเขาภูพานที่มีความสำคัญทางธรณีวิทยาและประวัติศาสตร์อย่างมาก ลักษณะทางกายภาพของถ้ำภูผายนต์ไม่ใช่ถ้ำลึกใต้ดิน แต่เป็นเพิงหินทรายขนาดใหญ่ที่เกิดจากการกัดเซาะตามธรรมชาติจนกลายเป็นเพิงผาที่แข็งแรงและมีพื้นที่กว้างขวางพอที่มนุษย์ในสมัยโบราณจะใช้เป็นที่พักอาศัยหรือประกอบพิธีกรรม

จุดเด่นที่ทำให้ถ้ำแห่งนี้มีความพิเศษระดับประเทศคือ "ภาพสลักหิน" หรือ ซึ่งแตกต่างจากภาพเขียนสีที่พบทั่วไปในภาคอีสาน ภาพเหล่านี้ถูกสร้างขึ้นโดยการใช้ของแข็งที่มีความแข็งกว่าหินทรายขูดขีดและแกะสลักลงไปบนผิวหน้าผาเป็นรูปร่างต่างๆ สันนิษฐานว่ามีอายุย้อนไปถึงยุคก่อนประวัติศาสตร์ประมาณ 3,000 ปีมาแล้ว ภาพที่ปรากฏมีทั้งรูปคนในอิริยาบถต่างๆ รูปสัตว์ที่ดูคล้ายวัวหรือสัตว์ปีก รวมถึงสัญลักษณ์ลายเส้นที่เป็นรูปร่างคล้ายลายฝ่ามือและลายเส้นเรขาคณิต ซึ่งนักโบราณคดีเชื่อว่าเป็นเครื่องหมายที่สื่อถึงความเชื่อเรื่องความอุดมสมบูรณ์หรือการสื่อสารกับสิ่งศักดิ์สิทธิ์ของกลุ่มคนสังคมเกษตรกรรมในยุคนั้น

นอกจากคุณค่าทางประวัติศาสตร์แล้ว บริเวณรอบถ้ำยังรายล้อมด้วยป่าเต็งรังและป่าเบญจพรรณที่อุดมสมบูรณ์ เมื่อเดินขึ้นไปตามบันไดหินที่ทางอุทยานจัดเตรียมไว้ นักท่องเที่ยวจะได้สัมผัสกับความเงียบสงบและอากาศที่บริสุทธิ์ ตลอดเส้นทางจะมีพืชพรรณท้องถิ่นและมอสสีเขียวเกาะตามโขดหินในช่วงฤดูฝน เมื่อขึ้นไปถึงจุดสูงสุดใกล้กับบริเวณเพิงผา จะเป็นจุดชมวิวที่สามารถมองเห็นทัศนียภาพอันกว้างไกลของอ่างเก็บน้ำห้วยหวดที่อยู่เบื้องล่าง พื้นน้ำสีฟ้าตัดกับผืนป่าสีเขียวขจีสร้างความประทับใจให้กับผู้มาเยือนเป็นอย่างมาก อีกทั้งในบริเวณใกล้เคียงยังมีร่องรอยของการใช้พื้นที่ในสมัยสงครามโลกครั้งที่ 2 และช่วงความขัดแย้งทางอุดมการณ์ในอดีต ทำให้ถ้ำภูผายนต์ไม่ได้เป็นเพียงแค่แหล่งท่องเที่ยวทางธรรมชาติ แต่เป็นพิพิธภัณฑ์กลางแจ้งที่บันทึกร่องรอยอารยธรรมมนุษย์และการเปลี่ยนแปลงของโลกไว้อย่างครบถ้วนในที่เดียว

---

วิธีการเดินทาง

• จากตัวเมืองสกลนคร ใช้ทางหลวงหมายเลข 213 ไปทางอำเภอภูพาน จากนั้นเลี้ยวซ้ายเข้าสู่ทางหลวงหมายเลข 2339 (ไปทางอำเภอเต่างอย) มุ่งหน้าสู่อุทยานแห่งชาติภูผายนต์ ระยะทางรวมประมาณ 40 กิโลเมตร ถนนลาดยางตลอดสายเข้าถึงได้สะดวก

---

คำแนะนำ

• แนะนำให้มาเที่ยวในช่วงฤดูหนาว (พฤศจิกายน – กุมภาพันธ์) เพราะอากาศบนเทือกเขาภูพานจะเย็นสบาย ไม่ร้อนจัด ทำให้การเดินขึ้นบันไดไปยังถ้ำไม่เหนื่อยจนเกินไป

• ควรใส่รองเท้าผ้าใบหรือรองเท้าเดินป่าที่มีดอกยางดี เพราะทางเดินบางช่วงเป็นหินทรายที่อาจมีความลื่น โดยเฉพาะในช่วงที่มีฝนตกหรือมีความชื้นสูง

• ข้อห้ามที่สำคัญที่สุดคือ "ห้ามสัมผัสหรือขูดขีดผนังถ้ำเพิ่มเติมเด็ดขาด"

• สำหรับผู้สูงอายุหรือผู้ที่มีปัญหาเรื่องข้อเข่า ควรเดินขึ้นอย่างระมัดระวังเนื่องจากมีบันไดหลายขั้น และควรมีเพื่อนร่วมทางเดินไปด้วยเสมอ

• หลังจากชมถ้ำเสร็จแล้ว สามารถขับรถต่อไปยังอ่างเก็บน้ำห้วยหวดเพื่อพักผ่อนริมน้ำ หรือเยี่ยมชมพลับพลาที่ประทับซึ่งตั้งอยู่ในเขตอุทยานฯ เดียวกันได้

---

ค่าเข้าชม:

• ชาวไทย: ผู้ใหญ่ 20 บาท / เด็ก 10 บาท

• ชาวต่างชาติ: ผู้ใหญ่ 100 บาท / เด็ก 50 บาท

• ค่าธรรมเนียมยานพาหนะ: รถจักรยานยนต์: 20 บาท

  • รถยนต์ 4 ล้อ: 30 บาท

• หมายเหตุ: ผู้สูงอายุชาวไทย (60 ปีขึ้นไป) และผู้พิการ เข้าชมฟรี

เวลาเปิดปิดทำการ:

• เปิดทำการทุกวัน: 08:00 – 16:30 น. (ไม่เว้นวันหยุดนักขัตฤกษ์)

• คำแนะนำ: ควรเดินทางมาถึงก่อนเวลา 15:30 น. เพื่อให้มีเวลาเดินขึ้นไปชมถ้ำและจุดชมวิวก่อนเจ้าหน้าที่เริ่มเตรียมปิดทำการ