โรงงานหลวงอาหารสำเร็จรูปที่ 1 (ฝาง) (First Royal Factory) ก่อตั้งขึ้นในปี พ.ศ. 2515 ตามพระราชดำริของ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร เพื่อแก้ไขปัญหาความยากจน การปลูกฝิ่น และการบุกรุกทำลายป่าบนพื้นที่สูงในเขตดอยอ่างขางและพื้นที่ใกล้เคียง แนวคิดสำคัญคือการสร้าง อาชีพทดแทนที่มีรายได้มั่นคง ให้แก่ชุมชน โดยรับซื้อผลผลิตทางการเกษตรในราคาที่เป็นธรรม แล้วนำมาแปรรูปเพื่อเพิ่มมูลค่า ลดความเสี่ยงจากราคาพืชผลที่ผันผวน และช่วยให้เกษตรกรมีตลาดรองรับอย่างต่อเนื่อง

ก่อนการจัดตั้งโรงงาน เกษตรกรบนพื้นที่สูงจำนวนมากประสบปัญหาการเข้าถึงตลาด ผลผลิตเมืองหนาวเน่าเสียง่ายและมีต้นทุนขนส่งสูง ทำให้ต้องพึ่งพาพ่อค้าคนกลาง การมีโรงงานแปรรูปอยู่ใกล้แหล่งเพาะปลูกจึงเป็นกลไกสำคัญในการรับซื้อผลผลิตได้รวดเร็ว โดยเฉพาะผลไม้และพืชเมืองหนาว เช่น สตรอว์เบอร์รี บ๊วย พีช มะเขือเทศ และเสาวรส ซึ่งสามารถนำมาแปรรูปเป็นน้ำผลไม้ แยม ผลไม้อบแห้ง และอาหารสำเร็จรูปได้หลากหลายชนิด

โรงงานแห่งนี้ถือเป็น โรงงานหลวงแห่งแรกของประเทศไทย และเป็นจุดเริ่มต้นสำคัญของผลิตภัณฑ์ภายใต้แบรนด์ ดอยคำ ที่คนไทยรู้จักในปัจจุบัน ความสำคัญของโรงงานจึงไม่ได้อยู่เพียงการผลิตอาหาร แต่ยังสะท้อนรูปแบบการพัฒนาที่เชื่อมโยงตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ ทั้งการส่งเสริมการปลูกพืช การให้ความรู้ด้านเกษตร การรับซื้อผลผลิต การแปรรูป การควบคุมคุณภาพ และการจัดจำหน่าย เพื่อให้ชุมชนได้รับประโยชน์จากทรัพยากรและแรงงานของตนเองอย่างยั่งยืน

แนวพระราชดำริดังกล่าวยังช่วยสนับสนุนการฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติ เพราะเมื่อเกษตรกรมีอาชีพทางเลือกจากการปลูกพืชเศรษฐกิจที่เหมาะสมกับพื้นที่ ก็ช่วยลดแรงกดดันต่อการขยายพื้นที่เพาะปลูกและการทำลายป่า โรงงานหลวงจึงเป็นตัวอย่างของการพัฒนาที่ให้ความสำคัญกับ คน ป่า น้ำ และอาชีพ ควบคู่กัน โดยมุ่งสร้างความมั่นคงในระยะยาวมากกว่าการแก้ไขปัญหาเฉพาะหน้า

ในปี พ.ศ. 2549 บ้านยางและพื้นที่โรงงานได้รับผลกระทบอย่างรุนแรงจากเหตุการณ์ อุทกภัยและดินโคลนถล่ม ซึ่งสร้างความเสียหายแก่โรงงาน บ้านเรือน และวิถีชีวิตของคนในชุมชนเป็นวงกว้าง หลังเหตุการณ์ดังกล่าว พื้นที่ได้รับการฟื้นฟูและบูรณะขึ้นใหม่ด้วยความร่วมมือของสำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์และบริษัท ดอยคำผลิตภัณฑ์อาหาร จำกัด โดยการฟื้นฟูไม่ได้มุ่งเพียงการซ่อมแซมอาคาร แต่ยังให้ความสำคัญกับการกลับมามีอาชีพ ความปลอดภัย และความเข้มแข็งของชุมชนบ้านยาง

จากการฟื้นฟู จึงเกิด พิพิธภัณฑ์โรงงานหลวงที่ 1 (บ้านยาง) ขึ้นเพื่อเป็นพื้นที่รวบรวมและถ่ายทอดประวัติศาสตร์ของโรงงานหลวง การพัฒนาตามแนวพระราชดำริ และบทเรียนจากภัยพิบัติ ภายในมีนิทรรศการภาพถ่าย เอกสาร เครื่องจักรและอุปกรณ์การผลิตในอดีต ตลอดจนสื่อจัดแสดงที่อธิบายการเปลี่ยนแปลงของชุมชนจากอดีตสู่ปัจจุบัน ทำให้ผู้เข้าชมมองเห็นภาพการพัฒนาพื้นที่สูงผ่านเรื่องราวที่จับต้องได้

พิพิธภัณฑ์แห่งนี้จึงเป็นมากกว่าสถานที่จัดแสดงวัตถุเก่า เพราะเป็น พื้นที่เรียนรู้ที่มีชีวิต สำหรับนักเรียน นักศึกษา กลุ่มศึกษาดูงาน และนักท่องเที่ยวที่สนใจการพัฒนาชุมชน อุตสาหกรรมเกษตรแปรรูป การจัดการทรัพยากรธรรมชาติ และการรับมือภัยพิบัติ โดยเนื้อหาภายในช่วยให้เข้าใจว่าโรงงานขนาดหนึ่งแห่งสามารถมีบทบาทต่อเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อมของชุมชนโดยรอบได้อย่างไร

บริเวณโดยรอบเป็นส่วนหนึ่งของ ชุมชนบ้านยาง ชุมชนที่มีความหลากหลายทางวัฒนธรรม ทั้งชาวจีนยูนนานหรือจีนฮ่อ ชาวไทยพุทธ และชาวมุสลิมที่อยู่ร่วมกันอย่างกลมกลืน นักท่องเที่ยวสามารถสัมผัสบรรยากาศชุมชน ชมบ้านดินเก่าแก่ ลิ้มลองอาหารท้องถิ่น และเลือกซื้อผลิตภัณฑ์ดอยคำหรือของฝากในพื้นที่ ซึ่งช่วยเชื่อมประสบการณ์การท่องเที่ยวเข้ากับวิถีชีวิตของคนท้องถิ่นได้อย่างใกล้ชิด

สำหรับผู้เดินทางไปดอยอ่างขาง โรงงานหลวงอาหารสำเร็จรูปที่ 1 เป็นจุดแวะที่เหมาะทั้งก่อนขึ้นดอยและระหว่างเดินทางกลับ เพราะอยู่บนเส้นทางสายเก่าใกล้ปากทางขึ้นดอยอ่างขาง ผู้มาเยือนสามารถใช้เวลาเรียนรู้เรื่องราวสำคัญของพื้นที่ เลือกซื้อของฝาก และต่อยอดการเดินทางไปยังแหล่งท่องเที่ยวบนดอยอ่างขางได้ในเส้นทางเดียวกัน

• รถส่วนตัว: จากตัวเมืองเชียงใหม่ ใช้ทางหลวงหมายเลข 107 มุ่งหน้าไปทางอำเภอฝาง ก่อนถึงตัวเมืองฝางบริเวณกิโลเมตรที่ 137 ให้เลี้ยวซ้ายตามป้ายบอกทางไปดอยอ่างขาง ผ่านเส้นทางหมายเลข 1249 หรือเส้นทางสายเก่า ขับต่อไปประมาณ 6 กิโลเมตร จะถึงชุมชนบ้านยาง โดยโรงงานหลวงอาหารสำเร็จรูปที่ 1 ตั้งอยู่ทางขวามือ มีพื้นที่จอดรถรองรับ

• รถสาธารณะ: เดินทางโดยรถประจำทางจากเชียงใหม่มายังอำเภอฝาง หรือลงบริเวณปากทางขึ้นดอยอ่างขางใกล้วัดหาดสำราญ จากนั้นสามารถใช้บริการรถจักรยานยนต์รับจ้าง หรือรถสองแถวในพื้นที่เพื่อเดินทางต่อมายังบ้านยางและโรงงานหลวง

• แวะชมก่อนขึ้นดอยอ่างขาง เพราะโรงงานหลวงตั้งอยู่บริเวณเชิงดอยและเดินทางสะดวกจากเส้นทางสายเก่า

• เผื่อเวลาเข้าชมพิพิธภัณฑ์ เพื่อเรียนรู้ประวัติศาสตร์โรงงานหลวงและเรื่องราวการฟื้นฟูชุมชนบ้านยาง

• เลือกซื้อผลิตภัณฑ์ดอยคำ จากร้านค้าภายในพื้นที่เป็นของฝาก โดยเฉพาะน้ำผลไม้ แยม และผลไม้อบแห้ง

• เดินเที่ยวชุมชนบ้านยาง เพื่อสัมผัสวัฒนธรรมจีนยูนนาน บ้านดินเก่าแก่ และอาหารท้องถิ่น เช่น หมี่ซั่ว เกี๊ยวยูนนาน และขนมวง

• แต่งกายสุภาพและปฏิบัติตามกฎการเข้าชม โดยเฉพาะเมื่อเข้าชมพื้นที่นิทรรศการภายในพิพิธภัณฑ์

ค่าเข้าชม:

• เข้าชมฟรี ไม่มีค่าธรรมเนียมในการเข้าชมทั้งส่วนของ โรงงานหลวงอาหารสำเร็จรูปที่ 1 (ฝาง) และ พิพิธภัณฑ์โรงงานหลวงที่ 1

เวลาเปิด–ปิด:

• เปิดให้เข้าชม วันอังคาร – วันอาทิตย์ เวลา 08.30 – 16.30 น.

• ปิดทำการทุกวันจันทร์