ภาพเขียนก่อนประวัติศาสตร์ผาผักหวาน (Prehistoric Paintings at Pha Phak Wan) ตั้งอยู่บนเทือกเขาภูพาน ซึ่งเป็นแนวเทือกเขาหินทรายที่สำคัญของภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบน แหล่งโบราณคดีแห่งนี้ถือเป็นจุดยุทธศาสตร์ทางประวัติศาสตร์ที่สะท้อนถึงการปรับตัวของมนุษย์สมัยก่อนประวัติศาสตร์ในยุคหินใหม่ตอนปลายจนถึงยุคโลหะ (ประมาณ 3,000 - 5,000 ปีมาแล้ว) โดยลักษณะของแหล่งที่พบเป็น "เพิงหิน" ที่เกิดจากการทรุดตัวและกัดเซาะของชั้นหินทรายหมวดภูพาน ทำให้เกิดชะง่อนผาที่ใช้กำบังแดดและฝนได้เป็นอย่างดี ซึ่งมนุษย์โบราณมักใช้พื้นที่ลักษณะนี้เป็นสถานที่ประกอบพิธีกรรมทางความเชื่อมากกว่าการอยู่อาศัยแบบถาวร

ความโดดเด่นที่สุดของผาผักหวานคือการใช้เทคนิค "สีระบาย" โดยใช้สีแดงจากแร่ดินเทศหรือเฮมาไทต์ ซึ่งเป็นสินแร่เหล็กที่หาได้ง่ายในพื้นที่ ผสมกับสารยึดเกาะธรรมชาติ เช่น ยางไม้หรือไขมันสัตว์ ภาพเขียนที่ปรากฏแบ่งออกได้เป็นหลายกลุ่ม กลุ่มที่สำคัญที่สุดคือกลุ่มภาพสัตว์ที่มีลักษณะคล้าย "พญากระรอก" หรือ "ตัวกินมด" (ซึ่งนักวิชาการบางท่านสันนิษฐานว่าอาจเป็นสัตว์พื้นเมืองที่สูญพันธุ์ไปแล้วหรือสัตว์ในจินตนาการที่เกี่ยวข้องกับพิธีกรรม) โดยมีการวาดให้เห็นโครงร่างส่วนตัวและส่วนหางที่พองฟูอย่างชัดเจน นอกจากกลุ่มสัตว์แล้ว ยังพบภาพลายเส้นเรขาคณิต ที่ซับซ้อน เช่น ลายเส้นขนาน เส้นหยัก และสัญลักษณ์คล้ายแผนผังหรือปฏิทินโบราณ ซึ่งแสดงถึงพัฒนาการทางสติปัญญาและการสื่อสารด้วยสัญลักษณ์ที่มีความหมายเฉพาะกลุ่ม

นอกจากนี้ บริเวณผาผักหวานยังมีความสำคัญในเชิงธรณีวิทยา เนื่องจากตั้งอยู่บนลานหินขนาดกว้างที่มีการกัดเซาะของน้ำและลมจนเกิดเป็นปุ่มหินและหลุมกุมภลักษณ์ ขนาดเล็กกระจายอยู่ทั่วไป สภาพป่ารอบๆ เป็นป่าเต็งรังและป่าเบญจพรรณที่ยังคงความหลากหลายทางชีวภาพสูง มีพรรณไม้เด่นคือ "ผักหวานป่า" ซึ่งเป็นที่มาของชื่อหน้าผาแห่งนี้ การศึกษาในเชิงลึกยังพบร่องรอยการกะเทาะหินและเศษภาชนะดินเผาในบริเวณใกล้เคียง ซึ่งบ่งชี้ว่าพื้นที่นี้เป็นส่วนหนึ่งของเส้นทางเชื่อมต่ออารยธรรมระหว่างแอ่งสกลนครและแอ่งโคราช การเข้าชมผาผักหวานจึงไม่ใช่เพียงการดูภาพวาด แต่เป็นการทำความเข้าใจวิวัฒนาการของมนุษย์ที่พยายามส่งต่อความเชื่อและเรื่องราวผ่านกาลเวลามานานหลายพันปีบนผนังหินทรายอันมั่นคง

---

วิธีการเดินทาง

• จากตัวเมืองสกลนคร ใช้ทางหลวงหมายเลข 213 (สกลนคร-กาฬสินธุ์) ไปยังอุทยานแห่งชาติภูพาน เมื่อถึงที่ทำการอุทยานฯ ให้ติดต่อเจ้าหน้าที่เพื่อขอคำแนะนำ เส้นทางไปยังผาผักหวานอาจต้องใช้การเดินเท้าศึกษาธรรมชาติในระยะสั้นๆ ควรใช้รถยนต์ส่วนตัวหรือรถกระบะในการเดินทาง

---

คำแนะนำ

• ควรตรวจสอบเวลาเปิด-ปิดและค่าธรรมเนียมเข้าอุทยานฯ ก่อนเดินทาง

• เนื่องจากเส้นทางมีลักษณะเป็นธรรมชาติและมีการเดินขึ้นลง ควรเตรียมรองเท้าที่เหมาะสมสำหรับการเดินป่า

• ควรเดินตามเส้นทางที่กำหนดไว้ และไม่ควรสัมผัสหรือทำลายภาพเขียนโบราณเพื่อช่วยกันรักษาหลักฐานทางประวัติศาสตร์เหล่านี้

---

ค่าเข้าชม:

• ชาวไทย: ผู้ใหญ่ 20 บาท / เด็ก 10 บาท

• ชาวต่างชาติ: ผู้ใหญ่ 100 บาท / เด็ก 50 บาท

• ค่าธรรมเนียมยานพาหนะ: รถยนต์ 30 บาท / รถจักรยานยนต์ 20 บาท

• หมายเหตุ: ผู้สูงอายุชาวไทย (60 ปีขึ้นไป) และเด็กอายุต่ำกว่า 3 ปี เข้าชมฟรี

เวลาเปิดปิดทำการ:

• เปิดทำการทุกวัน ตั้งแต่เวลา 08:30 น. – 16:30 น.

• แนะนำ: ควรเดินทางไปถึงก่อนเวลา 15:30 น. เพื่อให้มีเวลาเดินเท้าศึกษาธรรมชาติและชมภาพเขียนก่อนที่แสงสว่างจะหมด