เขตโบราณคดีพุกาม เป็นแหล่งประวัติศาสตร์ที่ทรงคุณค่าทางศิลปะและศาสนา ตั้งอยู่ทางตอนกลางของประเทศเมียนมา ริมฝั่งแม่น้ำอิรวดี เมืองพุกามเคยเป็นศูนย์กลางอาณาจักรพุกาม (พุกามราชธานี) ในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 9–13 ซึ่งถือเป็นยุคทองของศาสนาพุทธในดินแดนพม่า

ในช่วงรุ่งเรืองสูงสุด พุกามมีเจดีย์และวัดมากกว่า 10,000 แห่ง แต่ปัจจุบันเหลืออยู่ราว 2,000 เนื่องจากพุกามเผชิญกับแผ่นดินไหวครั้งใหญ่หลายครั้ง โดยเฉพาะอย่างยิ่งในปี พ.ศ. 2519 (ค.ศ. 1975) และล่าสุดในปี พ.ศ. 2559 (ค.ศ. 2016) ซึ่งสร้างความเสียหายอย่างหนักแก่เจดีย์หลายแห่ง ทำให้เกิดการบูรณะและอนุรักษ์ตามมา แม้ว่าการบูรณะในอดีตบางส่วนจะไม่เป็นไปตามมาตรฐานสากล แต่ในที่สุดพุกามก็ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็น มรดกโลกของ UNESCO ในปี พ.ศ. 2562 (ค.ศ. 2019) ในฐานะหลักฐานที่แสดงถึงพลังศรัทธาและความรุ่งเรืองทางศิลปะและสถาปัตยกรรมของอาณาจักรที่ยิ่งใหญ่แห่งนี้

ภายในเขตโบราณสถานประกอบด้วยวัดและเจดีย์สำคัญหลายแห่ง เช่น

• เจดีย์ชเวซีโกน (Shwezigon Pagoda) เจดีย์ทองคำที่เป็นต้นแบบของเจดีย์พม่าทั่วประเทศ

• วัดอนันดา (Ananda Temple) วิหารหินทรายขาวที่มีรูปพระพุทธรูป 4 ปางประดิษฐานหันหน้าออกทั้งสี่ทิศ

• วัดธรรมยังยี (Thatbyinnyu Temple) วัดที่สูงที่สุดในพุกาม

• วัดสูลามณี (Sulamani Temple) มีภาพจิตรกรรมฝาผนังที่งดงามและละเอียดอ่อน

นักท่องเที่ยวสามารถชมทิวทัศน์สุดอลังการของ “ทะเลเจดีย์” ได้จากหอชมวิวหรือจากบอลลูนลมร้อนในยามเช้า ซึ่งเป็นกิจกรรมยอดนิยมและให้ภาพที่น่าประทับใจไม่รู้ลืม นอกจากนี้ยังมีหมู่บ้านพื้นเมืองให้เยี่ยมชมวิถีชีวิตชาวบ้านที่ยังคงสืบทอดศิลปหัตถกรรม เช่น การทำเครื่องเขิน การปั้นดินเผา และการทำใบลาน

นอกจากความงดงามทางศิลปกรรม พุกามยังเป็นศูนย์กลางแห่งจิตวิญญาณและศรัทธา มีการจัดงานบุญและพิธีทางพุทธศาสนาอยู่เสมอ เช่น งานเทศกาลเจดีย์อนันดาในเดือนธันวาคมซึ่งมีขบวนแห่และตลาดพื้นเมืองคึกคัก นักท่องเที่ยวจะได้สัมผัสทั้งบรรยากาศความศักดิ์สิทธิ์และความเป็นกันเองของชาวบ้าน

• จากเมืองมัณฑะเลย์สามารถนั่งรถบัสหรือรถแท็กซี่มายังพุกาม ใช้เวลาเดินทางประมาณ 4–5 ชั่วโมง หรือโดยเครื่องบินมาลงที่สนามบินเนียงอู (Nyaung-U Airport) จากนั้นสามารถเช่ารถตุ๊กตุ๊กหรือรถม้าเพื่อเที่ยวชมภายในพื้นที่โบราณสถานได้อย่างสะดวก

การแต่งกาย:

• เนื่องจากเป็นศาสนสถาน ควรแต่งกายสุภาพ ปิดเข่าและหัวไหล่ และต้องถอดรองเท้าและถุงเท้าก่อนเข้าวัดทุกแห่ง

ตั๋วเข้าชม:

• ต้องซื้อตั๋วของเขตโบราณคดีพุกาม ตั๋วนี้ใช้เข้าชมได้ทุกวัดภายในเขตฯ และจะมีการสุ่มตรวจที่วัดใหญ่

เวลาที่ดีที่สุด:

• ควรหลีกเลี่ยงช่วงกลางวันที่มีอากาศร้อนจัด ให้วางแผนเที่ยวช่วงเช้า และช่วงเย็น (สำหรับดูพระอาทิตย์ตก)

จุดชมวิว:

• ไม่อนุญาตให้ปีนเจดีย์ ควรใช้เนินดินที่จัดไว้ให้ (เช่น Sulamani Mound หรือ Nyaung Lat Phet Mound) เป็นจุดชมพระอาทิตย์ขึ้น/ตกแทน

ค่าเข้าชม:

• ค่าธรรมเนียมเข้าชมพื้นที่โบราณสถานประมาณ 25,000 จ๊าต (ประมาณ 300 บาทไทย) สำหรับนักท่องเที่ยวต่างชาติ

เวลาเปิดปิดทำการ:

• เขตโบราณคดี: เปิดตลอด 24 ชั่วโมง (เพื่อรองรับการชมพระอาทิตย์ขึ้นและตก)

• วัดและเจดีย์หลัก: โดยทั่วไปเปิดตั้งแต่ประมาณ 08:00 น. – 18:00 น. หรือตามเวลาพระอาทิตย์ตก