ศูนย์พักพิงชั่วคราวบ้านแม่หละ (Mae La Temporary Shelter) มีจุดเริ่มต้นจากการเป็นพื้นที่หลบภัยเล็กๆ เมื่อปี พ.ศ. 2527 เพื่อรองรับกลุ่มชาติพันธุ์ กะเหรี่ยง จำนวนไม่กี่ร้อยคน ที่อพยพหนีความตายจากเสียงปืนและการสู้รบข้ามพรมแดนจากรัฐกะเหรี่ยง ประเทศเมียนมา เข้ามายังฝั่งไทย ณ อำเภอท่าสองยาง จังหวัดตาก จากหมู่บ้านเล็กๆ กลางหุบเขา ได้ขยายตัวอย่างรวดเร็วตามสถานการณ์การสู้รบที่ยืดเยื้อ จนกลายเป็นศูนย์พักพิงที่ ใหญ่ที่สุดและมั่นคงที่สุด ในบรรดา 9 ศูนย์ริมชายแดนไทย-เมียนมา

โครงสร้างสังคมและการบริหารจัดการ:

• ปัจจุบันบ้านแม่หละไม่ได้มีสภาพเป็นเพียงค่ายพักแรม แต่มีโครงสร้างทางสังคมที่ซับซ้อนคล้าย เมืองขนาดย่อม ที่จุคนได้นับหมื่นชีวิต ภายในแบ่งออกเป็นโซนที่ชัดเจน มีสถานศึกษาตั้งแต่ระดับประถมจนถึงมัธยม มี โรงพยาบาลสนาม ที่เข้มแข็ง ตลอดจนศาสนสถานที่สะท้อนความหลากหลายทั้ง โบสถ์คริสต์ มัสยิด และวัดพุทธ โดยหัวใจสำคัญคือการบริหารแบบมีส่วนร่วมที่เรียกว่า คณะกรรมการแคมป์ ซึ่งเป็นกลุ่มผู้หนีภัยที่ได้รับเลือกตั้งมาทำหน้าที่ดูแลความเรียบร้อยร่วมกับฝ่ายปกครองของไทย

บทบาทในระดับนานาชาติ:

• ศูนย์แห่งนี้คือศูนย์กลางด้าน มนุษยธรรมระดับโลก ได้รับความช่วยเหลืออย่างต่อเนื่องจาก UNHCR (สำนักงานข้าหลวงใหญ่ผู้ลี้ภัยแห่งสหประชาชาติ) และ TBC (The Border Consortium) ในการส่งมอบปัจจัยสี่ สิ่งที่น่าสนใจคือการเน้นเรื่อง การฝึกทักษะอาชีพ เช่น การทอผ้าแบบกะเหรี่ยง การเกษตร และการฝึกทักษะภาษา เพื่อเตรียมความพร้อมให้ผู้อยู่อาศัยสำหรับการไปตั้งรกรากใหม่ในประเทศที่สาม หรือการกลับคืนสู่มาตุภูมิอย่างมีศักดิ์ศรีในอนาคต

สถาปัตยกรรมและวิถีชีวิต:

• จากมุมมองภายนอกเมื่อขับรถผ่านทางหลวงหมายเลข 105 จะเห็นภาพที่น่าตื่นตาของบ้านเรือนที่สร้างจาก ไม้ไผ่และมุงหลังคาด้วยใบตองตึง สีน้ำตาลนวลเรียงตัวซ้อนกันตามลาดเขาเป็นระเบียบ ท่ามกลางฉากหลังที่เป็น แนวภูเขาหินปูนยักษ์ สีเทาเข้มตัดกับสีเขียวของป่าไม้ ภาพนี้ไม่เพียงแต่สะท้อนความงดงามของภูมิประเทศตากที่ดูขรึมขลัง แต่ยังเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่มีชีวิต ที่บอกเล่าเรื่องราวการอดทน การต่อสู้ และการรอคอยสันติภาพที่แท้จริงของกลุ่มชาติพันธุ์กะเหรี่ยงที่เดินทางมาไกลกว่าสี่ทศวรรษ

ศูนย์พักพิงบ้านแม่หละในปัจจุบันไม่ได้เป็นเพียงที่กักขังผู้หนีภัย แต่เป็น ชุมชนที่มีลมหายใจ ที่ซึ่งผู้คนนับหมื่นยังคงตื่นมาทำอาหาร ส่งลูกไปโรงเรียน ทำงานฝีมือ และรอคอยด้วยความหวังว่าสักวันหนึ่ง ประตูแห่งสันติภาพจะเปิดออกเพื่อให้พวกเขาได้ออกไปใช้ชีวิตที่มีอิสระอย่างแท้จริงอีกครั้ง

รถยนต์ส่วนตัว:

• จากอำเภอแม่สอด ใช้ทางหลวงหมายเลข 105 (แม่สอด–แม่สะเรียง) มุ่งหน้าไปทางอำเภอท่าสองยาง ระยะทางประมาณ 60 กิโลเมตร ศูนย์ฯ ตั้งอยู่ติดริมถนนทางด้านซ้ายมือ มีป้ายเขตควบคุมชัดเจน

• ข้อจำกัดการเข้าพื้นที่: เป็นเขตหวงห้ามตามกฎหมายความมั่นคง ไม่อนุญาตให้บุคคลภายนอกเข้าไปภายในศูนย์ฯ โดยเด็ดขาด เว้นแต่มีหนังสืออนุญาตจากกระทรวงมหาดไทย

• การถ่ายภาพ: สามารถสังเกตการณ์จากริมถนนสาธารณะได้ แต่ไม่ควรถ่ายภาพที่ละเมิดสิทธิส่วนบุคคล หรือถ่ายภาพใบหน้าของผู้อยู่อาศัยโดยไม่ได้รับอนุญาต

• ความปลอดภัย: ถนนสาย 105 มีรถบรรทุกและรถขนส่งวิ่งเป็นประจำ ควรจอดรถในจุดที่ปลอดภัยริมไหล่ทางหากต้องการสังเกตการณ์

ค่าเข้าชม:

• ไม่มีค่าเข้าชม (ไม่เปิดเป็นสถานที่ท่องเที่ยวสาธารณะ)

เวลาเปิด–ปิด:

• พื้นที่ควบคุมตลอด 24 ชั่วโมง (บุคคลภายนอกสามารถสังเกตการณ์ได้จากทางหลวงสาธารณะเท่านั้น)