แหล่งโบราณคดีเขาคา (Khao Kha Archaeological Site) เป็นศาสนสถานฮินดูลัทธิไศวนิกายที่มีความสำคัญอย่างยิ่งทางประวัติศาสตร์ ตั้งอยู่บนยอดเขาขนาดเล็กในตำบลเสาเภา อำเภอท่าศาลา จังหวัดนครศรีธรรมราชอันเงียบสงบ มีอายุเก่าแก่ย้อนไปถึง พุทธศตวรรษที่ 12–14 สะท้อนรอยอารยธรรมที่รุ่งเรืองในอดีต ซึ่งในสมัยนั้นเขาคาไม่ได้เป็นเพียงศาสนสถานเท่านั้น แต่ยังเป็น ศูนย์กลางของชุมชนโบราณ ที่ตั้งอยู่บนเส้นทางเครือข่ายการค้าข้ามคาบสมุทร เชื่อมต่อกับพ่อค้าชาวอินเดียและต่างชาติผ่านทางชายฝั่งทะเลที่อยู่ห่างออกไปไม่ไกล

ภูมิศาสตร์ของเขาคาถูกเลือกให้เป็นที่ตั้งตามความเชื่อเรื่อง ภูเขาศักดิ์สิทธิ์หรือเขาพระสุเมรุ โบราณสถานแห่งนี้ได้รับอิทธิพลจากศิลปะอินเดียใต้แบบปัลลวะซึ่งแพร่หลายในแถบคาบสมุทร ร่องรอยที่ปรากฏให้เห็นชัดเจนคือฐานอาคารก่ออิฐและแท่นฐานประดิษฐานรูปเคารพสำคัญ สิ่งที่น่าทึ่งคือการค้นพบ ศิวลึงค์ทำจากศิลาทราย และ ฐานโยนี ที่ยังคงความสมบูรณ์สวยงาม

สถาปัตยกรรมที่นี่สะท้อนถึงระบบความเชื่อที่ผูกพันกับธรรมชาติและศาสนาอย่างลึกซึ้ง มีการออกแบบ ระบบจัดการน้ำโบราณ ที่ชาญฉลาด ประกอบด้วยบ่อน้ำ ช่องทางระบายน้ำ (โคมุข) และ “ตระพัง” หรือสระน้ำโบราณที่ตั้งอยู่โดยรอบเขาทั้ง 4 ทิศ ซึ่งเป็นหลักฐานทางวิศวกรรมที่ก้าวหน้าอย่างมากในยุคนั้น

กรมศิลปากรได้เข้ามาสำรวจและบูรณะพื้นที่แห่งนี้ให้กลายเป็น แหล่งเรียนรู้ทางประวัติศาสตร์ บรรยากาศบนยอดเขาคามีความร่มรื่นด้วยต้นไม้ใหญ่และลมพัดเย็นสบาย เหมาะแก่การเดินชม จากจุดโบราณสถานนักท่องเที่ยวสามารถมองเห็น ทัศนียภาพรอบอำเภอท่าศาลา ได้อย่างกว้างไกล

การเดินเท้าขึ้นสู่ยอดเขาคาทำได้สะดวกผ่านบันไดและทางเดินที่จัดเตรียมไว้อย่างเป็นระเบียบ สถานที่แห่งนี้ช่วยให้เข้าใจถึง ประวัติศาสตร์การเข้ามาของศาสนาฮินดูในภาคใต้ ตลอดเส้นทางจะได้สัมผัสกับธรรมชาติที่ยังคงความสมบูรณ์และเงียบสงบ มีป้ายข้อมูลภาษาไทยและภาษาอังกฤษอธิบายรายละเอียดของจุดสำคัญต่าง ๆ อย่างชัดเจน

เขาคาไม่ได้เป็นเพียงแหล่งโบราณคดี แต่ยังเป็น สัญลักษณ์ของความศรัทธาในยุคโบราณ เหมาะสำหรับนักเรียนนักศึกษาและผู้ที่สนใจประวัติศาสตร์และศิลปกรรม การมาเยือนที่นี่จะทำให้รู้สึกราวกับได้ย้อนเวลากลับไปสู่ความยิ่งใหญ่ในอดีต แหล่งโบราณคดีเขาคา จึงเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่ชาวนครศรีธรรมราชร่วมกันอนุรักษ์ไว้

• รถส่วนตัว: จากตัวเมืองนครศรีธรรมราช ใช้ทางหลวงหมายเลข 401 (นครศรีธรรมราช–สิชล) มุ่งหน้าไปอำเภอท่าศาลา ขับเลยตัวอำเภอไปทางตำบลเสาเภา จะมีป้ายบอกทางเข้าแหล่งโบราณคดีเขาคาอยู่ทางซ้ายมือ เลี้ยวเข้าไปประมาณ 2–3 กิโลเมตร

• รถโดยสารสาธารณะ: นั่งรถตู้สาย นครศรีธรรมราช–สิชล หรือ นครศรีธรรมราช–สุราษฎร์ธานี ลงที่ปากทางเข้าแหล่งโบราณคดีเขาคา (ตำบลเสาเภา) แล้วต่อรถรับจ้างหรือเดินเท้าเข้าไปิ

• ควรแต่งกายสุภาพ เนื่องจากเป็นศาสนสถานเก่าแก่

• สวมรองเท้าผ้าใบที่เหมาะกับการเดินขึ้นเขา

• ห้ามปีนป่าย ขีดเขียน หรือเคลื่อนย้ายโบราณวัตถุ

• ช่วงเช้า (08:30–10:30 น.) อากาศเย็นและแสงสวย

• พกน้ำดื่มติดตัว เพราะบนยอดเขาไม่มีร้านค้า

• อ่านป้ายนิทรรศการก่อนขึ้นเขาเพื่อเข้าใจประวัติศาสตร์มากขึ้น

• จุดฐานโยนีและศิวลึงค์เป็นมุมถ่ายภาพที่โดดเด่นที่สุด

• งดใช้เสียงดังเพื่อรักษาบรรยากาศศักดิ์สิทธิ์

• ช่วงหน้าฝนทางเดินอาจลื่น ควรระมัดระวัง

• สามารถเที่ยว หาดปิติ หรือ วัดเจดีย์ (ไอ้ไข่) ต่อได้ในวันเดียวกัน

ค่าเข้าชม:

• ไม่มีค่าเข้าชม (อยู่ในความดูแลของสำนักศิลปากรที่ 12 นครศรีธรรมราช)

เวลาเปิด-ปิด:

• เปิดทุกวัน 08:30 – 16:30 น.