คฤหาสน์กูเด็น (Kuden Mansion) หรือปัจจุบันคือพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ สตูล เป็นสถาปัตยกรรมที่สะท้อนถึงความรุ่งเรืองและสายสัมพันธ์ระหว่างประเทศในยุคอาณานิคมได้เป็นอย่างดี อาคารหลังนี้เริ่มก่อสร้างขึ้นในปี พ.ศ. 2441 (ร.ศ. 117) โดยพระยาภูมินารถภักดี (ตวนกูบาฮารุดดิน บินตำมะหงง) เจ้าเมืองสตูลในขณะนั้น โดยมีวัตถุประสงค์หลักเพื่อใช้เป็นที่ประทับแรมของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ในคราวเสด็จประพาสหัวเมืองปักษ์ใต้ อย่างไรก็ตาม แม้พระองค์จะมิได้เสด็จมาประทับจริง แต่อาคารแห่งนี้ก็ได้กลายเป็นศูนย์กลางการบริหารและประวัติศาสตร์ที่สำคัญของจังหวัดสตูลมาอย่างยาวนาน

ในเชิงสถาปัตยกรรม คฤหาสน์หลังนี้โดดเด่นด้วยรูปแบบ "ชิโน-โปรตุกีส" ที่ผสมผสานศิลปะจากหลายวัฒนธรรมเข้าด้วยกันอย่างลงตัว ตัวอาคารเป็นตึกสองชั้น ก่ออิฐถือปูนด้วยเทคนิคโบราณที่ไม่มีการใช้เสาเข็มแต่ใช้ฐานรากที่แข็งแกร่งรับน้ำหนักแทน หลังคาเป็นทรงปั้นหยาตามแบบสถาปัตยกรรมมลายู มุงด้วยกระเบื้องดินเผารูปกาบกล้วยอันเป็นเอกลักษณ์ จุดเด่นที่สำคัญคือหน้าต่างบานเฟี้ยมไม้ขนาดใหญ่แบบสถาปัตยกรรมสเปนที่ช่วยในการระบายอากาศได้ดีเยี่ยม เหมาะกับภูมิอากาศแบบร้อนชื้น ส่วนช่องลมด้านบนและเหนือประตูประดับด้วยลวดลายปูนปั้นที่ละเอียดอ่อนสวยงาม ซึ่งแสดงถึงฝีมือช่างชั้นครูในยุคนั้น

ตลอดประวัติศาสตร์อันยาวนาน คฤหาสน์กูเด็นได้ปรับเปลี่ยนหน้าที่ไปตามยุคสมัย เริ่มจากการเป็นจวนผู้ว่าราชการจังหวัด เป็นศาลากลางจังหวัด และเคยถูกใช้เป็นกองบัญชาการทหารญี่ปุ่นในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 อีกด้วย ก่อนจะได้รับการบูรณะครั้งใหญ่โดยกรมศิลปากรเพื่อประกาศขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานแห่งชาติในปี พ.ศ. 2532 และเปิดเป็นพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติอย่างเป็นทางการในปี พ.ศ. 2543 ภายในปัจจุบันจัดแสดงนิทรรศการที่เจาะลึกตั้งแต่อดีตทางธรณีวิทยาของสตูล เรื่องราวของกลุ่มชาติพันธุ์ในอันดามัน เช่น ชาวเลและเงาะป่า ไปจนถึงห้องบรรทมและห้องรับรองที่จำลองบรรยากาศดั้งเดิมของเจ้าเมืองสตูลไว้อย่างสมบูรณ์ที่สุด

• ตั้งอยู่ใจกลางเมืองสตูล บนถนนสตูลธานี ซอย 5 เยื้องกับสำนักงานเทศบาลเมืองสตูล สามารถเดินทางด้วยรถยนต์ส่วนตัวหรือรถจักรยานยนต์รับจ้างได้อย่างสะดวก

• ควรไปช่วงเช้าหรือบ่ายต้น ๆ เพราะอากาศไม่ร้อนมาก และมีเวลาเดินชมได้ครบก่อนปิด

• ศึกษาประวัติคร่าว ๆ ก่อนไป จะช่วยให้เข้าใจนิทรรศการและคุณค่าทางวัฒนธรรมมากขึ้น

• แต่งกายสุภาพ เนื่องจากเป็นสถานที่ราชการและมีคุณค่าทางประวัติศาสตร์

• หลีกเลี่ยงการสัมผัสโบราณวัตถุโดยตรง เพื่อช่วยอนุรักษ์สิ่งของภายในพิพิธภัณฑ์

ค่าเข้าชม:

• ชาวไทย 10 บาท

• ชาวต่างชาติ 30 บาท

• (นักเรียน นักศึกษา ในเครื่องแบบ และผู้สูงอายุ เข้าชมฟรี)

เวลาทำการเปิดปิด:

• วันพุธ - วันอาทิตย์ เวลา 09.00 - 16.00 น. (ปิดวันจันทร์, วันอังคาร และวันหยุดนักขัตฤกษ์)