สถาบันทักษิณคดีศึกษา (Institute for Southern Thai Studies) ก่อตั้งขึ้นเพื่อเป็นศูนย์กลางด้านการศึกษา วิจัย และอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมของภาคใต้ โดยอยู่ภายใต้การดูแลของมหาวิทยาลัยทักษิณ มีบทบาทสำคัญในการรวบรวมองค์ความรู้เกี่ยวกับ “วัฒนธรรมลุ่มน้ำทะเลสาบสงขลา” ซึ่งถือเป็นหนึ่งในพื้นที่วัฒนธรรมเฉพาะถิ่นที่มีเอกลักษณ์โดดเด่นของประเทศไทย

ภายในแบ่งออกเป็นโซนหลักคือ “พิพิธภัณฑ์คติชนวิทยา” ซึ่งจัดแสดงในลักษณะเรือนหมู่แบบภาคใต้ ไล่ระดับไปตามไหล่เขา แต่ละอาคารเชื่อมต่อกันด้วยทางเดิน ทำให้ผู้เข้าชมสามารถเรียนรู้เนื้อหาอย่างเป็นลำดับ ตั้งแต่พื้นฐานวิถีชีวิตไปจนถึงความเชื่อและพิธีกรรม

เนื้อหาการจัดแสดงครอบคลุมหลายมิติ เช่น

• วิถีชีวิตชุมชนรอบทะเลสาบ: การทำประมงพื้นบ้าน เครื่องมือจับสัตว์น้ำ เช่น โพงพาง ไซ และเรือกอและ

• ศิลปะการแสดงพื้นบ้าน: หนังตะลุง โนรา ซึ่งสะท้อนทั้งความบันเทิงและความเชื่อทางจิตวิญญาณ

• หัตถกรรมและภูมิปัญญา: การทอผ้าเกาะยอ เครื่องจักสาน และเครื่องใช้ในชีวิตประจำวัน

• ความเชื่อและพิธีกรรม: ความสัมพันธ์ระหว่างคนกับธรรมชาติ สิ่งศักดิ์สิทธิ์ และประเพณีท้องถิ่น

นอกจากโซนพิพิธภัณฑ์ พื้นที่ภายนอกยังมีลักษณะเป็นแหล่งเรียนรู้เชิงนิเวศ ประกอบด้วยพันธุ์ไม้ท้องถิ่น ทางเดินศึกษาธรรมชาติ และจุดพักผ่อนที่แทรกอยู่ตามแนวเนินเขา ซึ่งออกแบบให้สอดคล้องกับภูมิประเทศเดิม

จุดเด่นสำคัญอีกส่วนคือ “หอชมวิว” ซึ่งตั้งอยู่ในตำแหน่งสูงสุดของพื้นที่ สามารถมองเห็นทะเลสาบสงขลาในมุมกว้าง รวมถึง สะพานเปรมติณสูลานนท์ ที่ทอดยาวเชื่อมแผ่นดินใหญ่กับเกาะยอ ภาพรวมให้ทั้งคุณค่าทางภูมิทัศน์และความเข้าใจเชิงพื้นที่ของชุมชนรอบทะเลสาบ

โดยภาพรวม สถาบันแห่งนี้ไม่ได้เป็นเพียงพิพิธภัณฑ์ แต่เป็น “พื้นที่เรียนรู้แบบมีชีวิต” ที่ผสมผสานระหว่างองค์ความรู้ทางวิชาการ สถาปัตยกรรมพื้นถิ่น และสภาพแวดล้อมธรรมชาติอย่างกลมกลืน เหมาะทั้งสำหรับนักท่องเที่ยวทั่วไป นักเรียน นักวิจัย และผู้ที่สนใจวัฒนธรรมภาคใต้อย่างลึกซึ้ง

• รถยนต์: จากตัวเมืองสงขลา ใช้ถนนกาญจนวณิช (ทางหลวงหมายเลข 407) มุ่งหน้าไปยัง สะพานเปรมติณสูลานนท์ โดยสถาบันตั้งอยู่ทางฝั่งเกาะยอก่อนขึ้นสะพานช่วงที่ 2

• ควรเผื่อเวลาอย่างน้อย 1.5–2 ชั่วโมง เพื่อชมให้ครบทุกโซน

• เริ่มเดินจากโซนล่างไล่ขึ้นด้านบน จะไม่เหนื่อยเกินไป

• จุดถ่ายรูปแนะนำคือระเบียงชมวิวที่เห็น สะพานเปรมติณสูลานนท์

• ช่วงบ่ายแก่ถึงเย็น แสงสวยและอากาศไม่ร้อน

• สวมรองเท้าสบาย เพราะมีทางเดินขึ้นเนินและบันไดหลายจุด

ค่าเข้าชม:

• ชาวไทย: ผู้ใหญ่ 50 บาท, เด็ก 20 บาท

• ชาวต่างชาติ: ผู้ใหญ่ 100 บาท, เด็ก 50 บาท (ราคาอาจมีการเปลี่ยนแปลง)

เวลาเปิด–ปิด:

• เปิดให้เข้าชมเวลา 08.30 – 16.30 น.

• ปิดวันจันทร์และวันหยุดนักขัตฤกษ์