ปราสาทตาเมือนโต๊ด(Prasat Ta Muen Tot) เป็นหนึ่งในกลุ่มปราสาทตาเมือนที่ตั้งอยู่บริเวณแนวเทือกเขาพนมดงรัก อำเภอพนมดงรัก จังหวัดสุรินทร์ ใกล้เขตชายแดนไทย–กัมพูชา และถือเป็นโบราณสถานสำคัญของศิลปะขอมโบราณที่สะท้อนถึงความรุ่งเรืองของอาณาจักรขอมในอดีต โดยสันนิษฐานว่าสร้างขึ้นในพุทธศตวรรษที่ 18 ในสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ซึ่งเป็นกษัตริย์ที่มีบทบาทสำคัญอย่างมากในการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานและศาสนสถานทั่วอาณาจักร โดยเฉพาะการจัดตั้ง “อโรคยศาล” หรือโรงพยาบาลโบราณจำนวนมากตามเส้นทางคมนาคม เพื่อใช้เป็นสถานที่รักษาผู้เจ็บป่วยทั้งประชาชน นักเดินทาง และกองทัพ รวมถึงเป็นศูนย์รวมด้านจิตวิญญาณตามแนวคิดพุทธศาสนามหายาน

ตัวปราสาทตาเมือนโต๊ดสร้างขึ้นด้วยหินทรายและศิลาแลง ซึ่งเป็นวัสดุหลักของสถาปัตยกรรมขอมในยุคนั้น โดยมีผังอาคารเป็นรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส ล้อมรอบด้วยกำแพงศิลาแลงที่ทำหน้าที่กำหนดขอบเขตของพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ ภายในประกอบด้วยปรางค์ประธานซึ่งเป็นศูนย์กลางของศาสนสถาน เชื่อว่าเคยใช้ประดิษฐานรูปเคารพหรือสัญลักษณ์ทางศาสนาเพื่อประกอบพิธีกรรมที่เกี่ยวข้องกับการรักษาและความเป็นสิริมงคล ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ของปรางค์ประธานมีอาคารบรรณาลัย ซึ่งนักโบราณคดีสันนิษฐานว่าใช้เป็นที่เก็บคัมภีร์ เอกสาร หรือวัตถุทางศาสนาและการแพทย์ในสมัยโบราณ

นอกจากนี้ ด้านนอกกำแพงยังมีสระน้ำหรือบารายขนาดเล็ก ซึ่งมีความสำคัญทั้งในด้านพิธีกรรมและการใช้งานจริง โดยอาจใช้เป็นแหล่งน้ำสำหรับกิจกรรมภายในศาสนสถาน รวมถึงเป็นส่วนหนึ่งของระบบความเชื่อเรื่องความบริสุทธิ์ทางจิตวิญญาณ สภาพแวดล้อมโดยรอบของปราสาทเป็นพื้นที่ป่าและธรรมชาติของเทือกเขาพนมดงรัก ทำให้บรรยากาศโดยรวมเงียบสงบ ร่มรื่น และมีความลึกลับตามแบบโบราณสถานที่อยู่ห่างไกลจากชุมชนเมือง

ในปัจจุบันปราสาทตาเมือนโต๊ดยังคงมีสภาพค่อนข้างสมบูรณ์เมื่อเทียบกับโบราณสถานร่วมยุคเดียวกัน และยังคงเป็นส่วนหนึ่งของแหล่งท่องเที่ยวทางประวัติศาสตร์ที่สำคัญในจังหวัดสุรินทร์ นักท่องเที่ยวที่มาเยือนสามารถเรียนรู้ทั้งด้านสถาปัตยกรรมขอมโบราณ ความเชื่อทางศาสนา และระบบสาธารณสุขในอดีตที่สะท้อนผ่านแนวคิดอโรคยศาล ซึ่งถือเป็นหลักฐานสำคัญของความก้าวหน้าทางอารยธรรมในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในช่วงเวลาดังกล่าว อีกทั้งยังเป็นจุดชมวิวและสัมผัสบรรยากาศธรรมชาติบริเวณชายแดนที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัวอีกด้วย