ปราสาทหินพนมรุ้ง (Phanom Rung Historical Park) เป็นเทวสถานขอมโบราณที่ตั้งตระหง่านอยู่บนยอดภูเขาไฟที่ดับสนิทแล้ว สูงประมาณ 350 เมตรจากระดับน้ำทะเล คำว่า พนมรุ้ง ในภาษาเขมรหมายถึง ภูเขาอันกว้างใหญ่ สถานที่แห่งนี้ไม่ได้โดดเด่นเพียงแค่ชัยภูมิที่ตั้ง แต่ยังเป็นที่สุดแห่งงานวิศวกรรมที่คืนชีพขึ้นมาด้วยกระบวนการ  อนาสติโลซิส หรือเทคนิคการบูรณะที่รื้อชิ้นส่วนหินเดิมที่พังทลายลงมาทั้งหมด นำไปทำรหัสและเสริมความแข็งแรงก่อนจะวางกลับคืนตำแหน่งเดิมอย่างแม่นยำ ทำให้พนมรุ้งมีความสมบูรณ์เชิงสถาปัตยกรรมมากที่สุดแห่งหนึ่งในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ราวกับเนรมิตเทวาลัยแห่งพระศิวะให้กลับมามีชีวิตอีกครั้ง

หัวใจสำคัญที่เปรียบเสมือนอัญมณีของปราสาทคือ ทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์ ประติมากรรมหินทรายสีชมพูที่แกะสลักอย่างละเอียดอ่อนช้อยที่สุด ซึ่งนอกจากความงามแล้วยังมีตำนานการทวงคืนที่ยิ่งใหญ่จากสหรัฐอเมริกากลับสู่มาตุภูมิในปี พ.ศ. 2531 กลายเป็นหน้าประวัติศาสตร์ที่คนไทยภาคภูมิใจที่สุด ความขลังของสถานที่แห่งนี้ยังเชื่อมโยงไปถึงตำนานพื้นบ้านและสื่อสมัยใหม่ โดยเฉพาะ ละครเรื่องนาคี ที่ใช้ที่นี่เป็นฉากหลังสำคัญในเรื่องราวของ อีคำแก้ว หญิงสาวผู้มีร่างจำแลงเป็นพญานาค สะท้อนถึงความเชื่อเรื่องมนุษย์และสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่ผูกพันอยู่กับปราสาทแห่งนี้มาอย่างยาวนาน

เมื่อย่างก้าวเข้าสู่เขตปราสาท ความอลังการจะเริ่มจาก สะพานนาคราช สะพานหินรูปกากบาทที่มีพญานาค 5 เศียรชูคออย่างสง่างาม ทำหน้าที่เป็นทางเชื่อมระหว่างโลกมนุษย์สู่สรวงสวรรค์ตามคติจักรวาลวิทยา นำไปสู่ความมหัศจรรย์ของ ปรากฏการณ์ดวงอาทิตย์ส่องทะลุ 15 ช่องประตู ซึ่งช่างโบราณได้คำนวณตำแหน่งอาคารให้แสงอาทิตย์สาดส่องเป็นเส้นตรงผ่านช่องประตูปราสาททั้ง 15 ช่องอย่างน่าอัศจรรย์เพียงปีละ 4 ครั้งเท่านั้น ถือเป็นภูมิปัญญาทางดาราศาสตร์ที่แม่นยำเหนือกาลเวลา ความศรัทธาทั้งหมดนี้ยังถูกสืบทอดผ่าน การรำบวงสรวง (รำพนมรุ้ง) ในงานประเพณีขึ้นเขาพนมรุ้ง ซึ่งเป็นการร่ายรำที่ถอดแบบท่ารำมาจากภาพจำหลักนางอัปสราบนผนังปราสาท ผสมผสานกับจิตวิญญาณแห่งความเชื่อเรื่องพญานาคที่ปกปักรักษาเทวสถานแห่งนี้

นอกจากนี้ ตลอดสองข้างทางเดินสู่ปราสาทประธานยังรายล้อมด้วย เสานางเรียง ที่ทอดตัวยาวประดุจขบวนรับเสด็จ นำพาผู้มาเยือนเข้าสู่ห้วงเวลาแห่งอดีตที่ความเชื่อเรื่องเทพเจ้าและพญานาคยังคงทรงพลัง ภายในตัวปราสาทเองยังมี โคนนทิ พาหนะของพระศิวะที่เฝ้าคอยปกปักรักษาเทวาลัยแห่งนี้ สะท้อนถึงศรัทธาอันมั่นคงที่ไม่เคยเสื่อมคลายตามกาลเวลา การได้มาเยือนพนมรุ้งจึงไม่ใช่แค่การมาดูโบราณสถาน แต่คือการก้าวเข้าไปในโลกแห่งจินตนาการที่เรื่องราวของ อีคำแก้ว และมนตราแห่งขอมโบราณหลอมรวมเป็นหนึ่งเดียวกันอย่างน่าอัศจรรย์ ท่ามกลางหมู่เมฆบนยอดเขาที่ครั้งหนึ่งเคยเป็นไฟไหลหลาก แต่ปัจจุบันกลับกลายเป็นความเงียบสงบที่ชวนให้ผู้คนค้นหาความลับที่ซ่อนอยู่ภายใต้หินทรายสีชมพูทุกก้อนอย่างไม่มีที่สิ้นสุด

• รถยนต์ส่วนตัว: จากตัวเมืองบุรีรัมย์ ใช้ทางหลวงหมายเลข 219 ไปอำเภอประโคนชัย และต่อเข้าทางหลวงหมายเลข 2117 มุ่งหน้าสู่อุทยานฯ มีที่จอดรถสะดวกสบาย

• รถสาธารณะ: ขึ้นรถโดยสารสายบุรีรัมย์-นางรอง ลงที่ สามแยกตะโก จากนั้นต่อรถสองแถวหรือมอเตอร์ไซค์รับจ้างขึ้นไปยังตัวอุทยานฯ

• ตามรอยนาคี: จุดที่ถ่ายรูปสวยที่สุดคือบริเวณสะพานนาคราชและซุ้มประตูทางเข้าปราสาทประธาน จะได้ฟีลลิ่งเดียวกับในละครนาคี

• การแต่งกาย: แนะนำชุดโทนสีเอิร์ธโทนหรือสีขาวเพื่อให้ตัดกับหินทรายสีชมพู และควรสวมรองเท้าผ้าใบที่ยึดเกาะพื้นหินได้ดี

• เวลาทอง: ช่วงเช้า 07:00 - 09:00 น. แสงแดดจะนวลและอากาศไม่ร้อนจนเกินไป

ค่าเข้าชม:

• ชาวไทย: 20 บาท

• ชาวต่างชาติ: 100 บาท

• บัตรรวม: สามารถซื้อบัตรรวมเพื่อเข้าชมทั้ง ปราสาทพนมรุ้งและปราสาทเมืองต่ำ ในราคาชาวไทย 30 บาท และชาวต่างชาติ 150 บาท (บัตรมีอายุใช้งาน 2 วัน)

เวลาเปิด-ปิด:

• เปิดทุกวัน: 07:00 น. – 18:00 น.