สถานีรถไฟผาเสด็จ (Pha Sadet Railway Station) เป็นสถานีรถไฟชั้น 3 บนเส้นทางรถไฟสายตะวันออกเฉียงเหนือ ซึ่งนับเป็นทางรถไฟสายแรกของประเทศไทย และมีบทบาทสำคัญอย่างยิ่งในประวัติศาสตร์การคมนาคมของชาติ ชื่อของสถานีมีที่มาจาก “ผาเสด็จพัก” หรือที่เรียกกันสั้นๆ ว่า ผาเสด็จ ซึ่งเป็นชะโงกหินขนาดใหญ่ที่ยื่นล้ำเข้ามาใกล้แนวทางรถไฟ และเป็นจุดสำคัญทางประวัติศาสตร์ที่เกี่ยวข้องกับพระมหากษัตริย์ไทยในอดีต

ย้อนกลับไปในปี พ.ศ. 2439 ระหว่างการก่อสร้างทางรถไฟสายกรุงเทพฯ–นครราชสีมา เส้นทางนี้ต้องตัดผ่านป่าดงดิบที่เรียกว่า “ดงพญาไฟ” (ชื่อเดิมของดงพญาเย็น) ซึ่งในอดีตขึ้นชื่อเรื่องความทุรกันดาร เต็มไปด้วยไข้ป่า ภูมิประเทศคดเคี้ยว และอันตรายต่อชีวิตคนงาน ในช่วงเวลาดังกล่าว พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) พร้อมด้วย สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ ได้เสด็จประพาสมายังบริเวณผาเสด็จ เมื่อวันที่ 22 ธันวาคม พ.ศ. 2439

ในโอกาสสำคัญนั้น พระองค์ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จารึก พระปรมาภิไธยย่อ “จปร”, “สพ” (พระนามย่อของสมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี) และเลข “๑๑๕” ซึ่งหมายถึงปี รัตนโกสินทร์ศก (ร.ศ.) ที่เสด็จฯ ประพาส ไว้บนหน้าผาหินแห่งนี้ เพื่อเป็นสิริมงคลและสร้างขวัญกำลังใจแก่คนงานที่กำลังก่อสร้างทางรถไฟท่ามกลางสภาพแวดล้อมอันยากลำบาก รอยสลักดังกล่าวจึงกลายเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่สำคัญและทรงคุณค่าอย่างยิ่ง

รอยสลักประวัติศาสตร์ผาเสด็จ ตั้งอยู่ห่างจากสถานีรถไฟไปทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ประมาณ 50 เมตร ปัจจุบันพื้นที่โดยรอบได้รับการปรับปรุงภูมิทัศน์อย่างเป็นระเบียบ มีการสร้างรั้วเพื่อความปลอดภัย รวมถึงจัดตั้ง ศาลหลวงพ่อผาเสด็จ และประดิษฐาน พระบรมรูปพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เพื่อให้ประชาชนและนักท่องเที่ยวได้กราบสักการะและรำลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณ

อีกหนึ่งการเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญของพื้นที่นี้คือการเปิดใช้งาน อุโมงค์ผาเสด็จ ในปี พ.ศ. 2567 ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของโครงการรถไฟทางคู่ช่วง มาบกะเบา–มวกเหล็ก อุโมงค์แห่งนี้เป็นอุโมงค์คู่ทางเดี่ยว มีความยาวรวม 5.41 กิโลเมตร นับเป็นอุโมงค์รถไฟที่ยาวที่สุดในประเทศไทย ช่วยลดความชันของเส้นทางเดิมในเขตดงพญาเย็น เพิ่มความปลอดภัย และย่นระยะเวลาในการเดินทางได้อย่างมีประสิทธิภาพ

แม้จะมีการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานสมัยใหม่เข้ามา แต่ บรรยากาศของสถานีรถไฟผาเสด็จ ยังคงรักษาเสน่ห์ของอาคารสถานีแบบดั้งเดิมเอาไว้ได้อย่างดี ท่ามกลางภูเขา ป่าไม้ และความเงียบสงบของธรรมชาติ ทำให้ที่นี่เป็นทั้งจุดเรียนรู้ทางประวัติศาสตร์ แหล่งท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม และสถานที่พักใจสำหรับผู้ที่หลงใหลในเรื่องราวของทางรถไฟไทย

รถยนต์ส่วนตัว: 

• จากสระบุรี ใช้ถนนมิตรภาพมุ่งหน้าโคราช ผ่านอำเภอแก่งคอย ถึงช่วงตำบลทับกวาง กม.ที่ 131-132 ให้เลี้ยวซ้ายเข้าถนนท้องถิ่น (ทางเดียวกับไปวัดถ้ำพระโพธิสัตว์ แต่จะมีป้ายแยกไปสถานีรถไฟผาเสด็จ) ขับตามทางเข้าไปประมาณ 8-10 กม.

รถไฟ: 

• สามารถนั่งขบวนรถธรรมดา (เช่น ขบวน 233/234 หรือ 135/136) ที่จอดรับ-ส่ง ณ สถานีผาเสด็จ เพื่อสัมผัสบรรยากาศการเดินทางย้อนรอยประวัติศาสตร์

• หากต้องการชมรอยจารึกและหน้าผาควรเตรียมหมวกหรือร่มเพราะพื้นที่กลางแจ้งอาจมีแดดจัด

• ปัจจุบันรถไฟโดยสารส่วนใหญ่จะเปลี่ยนไปใช้อุโมงค์ใหม่ (ซึ่งไม่ผ่านตัวสถานีเดิมและผาเสด็จ) หากต้องการมาชมสถานีและผาเสด็จโดยเฉพาะ ควรเดินทางด้วยรถยนต์หรือตรวจสอบตารางรถไฟที่ยังใช้เส้นทางเดิม (ส่วนใหญ่เป็นรถขนส่งสินค้าหรือรถท้องถิ่นบางขบวน)

• ช่วงเวลาที่แนะนำคือ 08:00 - 17:00 น.

ค่าเข้าชม

• ฟรี (เป็นพื้นที่สาธารณะภายใต้การดูแลของการรถไฟแห่งประเทศไทย)

เวลาทำการ

• พื้นที่รอบหน้าผาเปิดให้ชมได้ตลอดวัน แต่แนะนำช่วงที่มีแสงสว่างเพื่อความปลอดภัยและเห็นรอยจารึกชัดเจน