วัดพระธาตุดอยเล็ง (Phra That Doi Leng) ไม่ปรากฏหลักฐานชัดเจนว่าสร้างขึ้นเมื่อใด แต่เชื่อกันว่าเป็นปูชนียสถานที่อยู่คู่กับพระธาตุช่อแฮและพระธาตุจอมแจ้งมานานหลายร้อยปี คำบอกเล่าของผู้เฒ่าผู้แก่ในพื้นที่บ้านป่าแดงและช่อแฮได้ถ่ายทอดตำนานที่สืบต่อกันมาว่า สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเคยเสด็จไปโปรดเวไนยสัตว์บนดอยหลายลูกในบริเวณนี้

ตามตำนานกล่าวว่า พระองค์เสด็จไปยังดอยลูกหนึ่งทางทิศใต้ของดอยธชัคคะบรรพต และเสด็จมาถึงจวนแจ้ง จึงเรียกพื้นที่นั้นว่า ดอยจวนแจ้ง ซึ่งต่อมาคือที่ตั้งของ พระธาตุจอมแจ้ง ในปัจจุบัน จากนั้นพระองค์ได้เสด็จขึ้นไปทางทิศเหนือถึงดอยธชัคคะบรรพต และประทับอยู่ ณ ที่แห่งนั้น โดยมี ขุนลัวะอ้ายก้อม เป็นผู้อุปฐาก และทรงมอบพระเกศาธาตุไว้บนดอยแห่งนี้ ซึ่งภายหลังเรียกว่า พระธาตุช่อแฮ

ต่อมา สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้เสด็จขึ้นไปทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ และทรงประทับอยู่บนดอยอีกลูกหนึ่ง เพื่อชะแง้มองหรือ “เล็ง” ดูภูมิประเทศของเมืองพล ซึ่งเป็นเมืองแพร่ในอดีต ดอยแห่งนี้จึงถูกเรียกว่า ดอยเล็ง และกลายเป็นที่ตั้งของพระธาตุดอยเล็งในเวลาต่อมา

ประวัติการสร้างและความสำคัญ

แม้จะไม่มีหลักฐานปีที่สร้างแน่ชัด แต่อยู่ในช่วงเวลาใกล้เคียงกับพระธาตุช่อแฮและพระธาตุจอมแจ้ง ราวพุทธศตวรรษที่ 19 วัดพระธาตุดอยเล็งจึงถือเป็นหนึ่งในสามพระธาตุสำคัญที่ตั้งอยู่บนแนวทิวเขาเดียวกัน และเป็นจุดยุทธศาสตร์ทางศาสนาและภูมิประเทศของเมืองแพร่

สถาปัตยกรรมและศิลปกรรม

องค์พระธาตุเป็นเจดีย์ทรงแปดเหลี่ยมย่อมุมไม้สิบสอง สีขาวบริสุทธิ์ บรรจุพระบรมสารีริกธาตุ ตั้งตระหง่านบนยอดดอยสูงที่สุดในเขตเมืองแพร่
ส่วน วิหารไม้สักทอง สร้างด้วยไม้ทั้งหลัง โดดเด่นด้วยงานแกะสลักฝีมือช่างเมืองแพร่ ภายในมีภาพจิตรกรรมฝาผนังที่บอกเล่าเหตุการณ์สำคัญในรัชสมัยรัชกาลที่ 9 และรัชกาลที่ 10 เมื่อครั้งทรงผนวช ซึ่งเป็นเอกลักษณ์เฉพาะของวัดแห่งนี้

ประเพณีขึ้นดอยเล็ง

จัดขึ้นเป็นประจำทุกปี หลังงานนมัสการพระธาตุช่อแฮ 1 วัน พุทธศาสนิกชนจะพร้อมใจกันเดินเท้าขึ้นดอยเพื่อสักการะพระธาตุดอยเล็ง เป็นการสืบสานตำนานการเสด็จขึ้นดอยของพระพุทธเจ้า และแสดงถึงพลังศรัทธาและความสามัคคีของชุมชน

• รถยนต์ส่วนตัว: จากวัดพระธาตุช่อแฮ ขับตามทางขึ้นดอยเล็ง (มีป้ายบอกชัดเจน) ถนนลาดยางตลอดสาย ทางค่อนข้างชันและมีโค้งหักศอกบางช่วง รถเก๋งและรถตู้สามารถขึ้นได้ ควรใช้เกียร์ต่ำและขับด้วยความระมัดระวัง

• ควรถึงยอดดอยก่อน 06:00 น. เพื่อชมทะเลหมอกและแสงแรก

• ฤดูหนาวและฤดูฝนเป็นช่วงที่ทะเลหมอกสวยที่สุด

• อุณหภูมิบนยอดดอยเย็นกว่าพื้นราบประมาณ 2–3 องศา

• มีเส้นทางเดินเท้าสำหรับผู้ที่ต้องการร่วมประเพณีหรือออกกำลังกาย

• จุดถ่ายภาพยอดนิยมคือระเบียงหน้าวิหารไม้ เห็นพระธาตุคู่กับวิวเมืองแพร่

ค่าเข้าชม:

• เข้าชมฟรี (สามารถร่วมทำบุญบำรุงวัดได้ตามกำลังศรัทธา)

เวลาเปิด–ปิด:

• เปิดทุกวัน 06:00 – 18:00 น. (ช่วงประเพณีขึ้นดอยเล็ง เปิดตลอดคืน)