ช่องมิตรภาพ ไทย-พม่า (Thai-Burma Friendship Pass) หรือ ด่านเจดีย์สามองค์ เป็นหนึ่งในสถานที่สำคัญทางประวัติศาสตร์ของจังหวัดกาญจนบุรี และถือเป็นประตูชายแดนฝั่งตะวันตกที่มีบทบาทต่อความสัมพันธ์ระหว่างไทยกับเมียนมามาอย่างยาวนาน พื้นที่แห่งนี้ตั้งอยู่บนแนวเทือกเขาตะนาวศรี บริเวณรอยต่อระหว่างอำเภอสังขละบุรี จังหวัดกาญจนบุรี กับเมืองพญาตองซู รัฐกะเหรี่ยง ประเทศเมียนมา ตัวด่านอยู่สูงจากระดับน้ำทะเลประมาณ 282 เมตร และเป็นหนึ่งในช่องเขาสำคัญไม่กี่แห่งที่สามารถใช้เดินทางข้ามระหว่างสองประเทศได้มาตั้งแต่สมัยโบราณ เส้นทางนี้เคยเป็นทั้งเส้นทางการค้า การอพยพ และเส้นทางเดินทัพในอดีต ทำให้ด่านเจดีย์สามองค์มีความสำคัญทั้งด้านภูมิศาสตร์ การเมือง และวัฒนธรรมของภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

ชื่อ “เจดีย์สามองค์” มาจากเจดีย์สีขาวทรงมอญขนาดเล็กจำนวน 3 องค์ที่ตั้งเรียงกันอยู่บริเวณชายแดน ซึ่งกลายเป็นสัญลักษณ์สำคัญของอำเภอสังขละบุรีและจังหวัดกาญจนบุรี เดิมบริเวณนี้เคยเรียกว่า “หินสามกอง” เนื่องจากมีการนำก้อนหินมาวางซ้อนกันเพื่อใช้เป็นจุดสักการะก่อนเดินทางเข้าสู่ดินแดนพม่า ต่อมาในปี พ.ศ. 2472 พระศรีสุวรรณคีรี เจ้าเมืองสังขละบุรี พร้อมชาวบ้านในพื้นที่ ได้ร่วมกันก่อสร้างเจดีย์ขึ้นแทนกองหินเดิม จนกลายเป็นสัญลักษณ์แห่งสันติภาพและมิตรภาพระหว่างสองประเทศในเวลาต่อมา ปัจจุบันเจดีย์ทั้งสามองค์ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานสำคัญของจังหวัดกาญจนบุรี และยังปรากฏอยู่บนตราประจำจังหวัดอีกด้วย

ในอดีต ช่องเขาแห่งนี้เป็นเส้นทางยุทธศาสตร์สำคัญในสมัยกรุงศรีอยุธยา กองทัพพม่าหลายครั้งใช้เส้นทางนี้ในการยกทัพเข้าสู่สยาม โดยเฉพาะในช่วงสงครามไทย–พม่าในคริสต์ศตวรรษที่ 16–18 ขณะเดียวกันกองทัพสยามเองก็เคยใช้เส้นทางนี้ในการเคลื่อนกำลังตอบโต้เช่นกัน นอกจากนี้ยังมีความเชื่อว่าเส้นทางบริเวณนี้เคยเป็นทางผ่านของพระสงฆ์จากอินเดียที่เดินทางเข้ามาเผยแผ่พระพุทธศาสนาในดินแดนสุวรรณภูมิตั้งแต่ราวพุทธศตวรรษที่ 3 จึงทำให้พื้นที่นี้มีคุณค่าทั้งทางประวัติศาสตร์การทหารและประวัติศาสตร์ทางศาสนาในเวลาเดียวกัน

ในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 พื้นที่ด่านเจดีย์สามองค์ยังเกี่ยวข้องกับเส้นทางรถไฟไทย–พม่า หรือ “ทางรถไฟสายมรณะ” ที่กองทัพญี่ปุ่นสร้างขึ้นเพื่อเชื่อมการขนส่งระหว่างประเทศไทยกับพม่า เส้นทางรถไฟสายนี้ถูกสร้างผ่านภูมิประเทศที่เต็มไปด้วยภูเขาและป่าทึบ โดยใช้แรงงานเชลยศึกและกรรมกรจำนวนมหาศาล มีผู้เสียชีวิตจากโรคภัย ความอดอยาก และสภาพการทำงานที่โหดร้ายเป็นจำนวนมาก แม้ปัจจุบันรางรถไฟส่วนใหญ่จะถูกรื้อถอนไปแล้ว แต่เรื่องราวของทางรถไฟสายมรณะยังคงเป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์สำคัญของพื้นที่ชายแดนแห่งนี้ และเป็นเหตุผลที่ทำให้นักท่องเที่ยวจำนวนมากเดินทางมาตามรอยประวัติศาสตร์สงครามโลกในจังหวัดกาญจนบุรี

ปัจจุบันด่านเจดีย์สามองค์เป็นแหล่งท่องเที่ยวที่สะท้อนวัฒนธรรมชายแดนได้อย่างชัดเจน นักท่องเที่ยวสามารถเดินชมตลาดชายแดนซึ่งเต็มไปด้วยสินค้าจากเมียนมาและชุมชนชาวมอญ เช่น งานไม้แกะสลัก เครื่องประดับหยก ผ้าทอพื้นเมือง สมุนไพรพื้นบ้าน และของฝากพื้นถิ่น บรรยากาศของพื้นที่มีเอกลักษณ์จากการผสมผสานของวัฒนธรรมไทย มอญ และเมียนมา ทั้งภาษา อาหาร วิถีชีวิต และศาสนา โดยรอบพื้นที่ยังมีชุมชนชาวมอญและชาวกะเหรี่ยงอาศัยอยู่จำนวนมาก ทำให้สังขละบุรีและด่านเจดีย์สามองค์มีเสน่ห์เฉพาะตัวแตกต่างจากแหล่งท่องเที่ยวชายแดนแห่งอื่นของประเทศไทย

• จากตัวเมืองกาญจนบุรี ใช้ทางหลวงหมายเลข 323 มุ่งหน้าสู่อำเภอทองผาภูมิ จากนั้นขับต่อไปทางอำเภอสังขละบุรี เมื่อถึงทางแยกก่อนเข้าตัวอำเภอให้เลี้ยวซ้ายตามป้ายด่านเจดีย์สามองค์ไปอีกประมาณ 18 กิโลเมตร

• ควรพกบัตรประชาชนหรือหนังสือเดินทางติดตัวตลอดเวลา

• ตรวจสอบสถานะการเปิด–ปิดด่านก่อนเดินทางทุกครั้ง

• ไปช่วงเช้าจะอากาศเย็นและคนไม่หนาแน่น

• ช่วงฤดูฝนอาจมีหมอกสวยบริเวณแนวเขาชายแดน

ค่าเข้าชม:

• ไม่มีค่าเข้าชมพื้นที่ฝั่งไทย (หากข้ามไปฝั่งพม่าจะมีค่าธรรมเนียมผ่านแดนตามที่กำหนด)

เวลาเปิดปิดทำการ:

• เปิดทุกวัน เวลา 06:00 – 18:00 น.