อุทยานแห่งชาติแจ้ซ้อน (Chae Son National Park) มีความเป็นมาทางประวัติศาสตร์ที่ผูกพันกับวิถีชีวิตของชาวบ้านในอำเภอเมืองปานมาตั้งแต่อดีต พื้นที่แห่งนี้ได้รับการกล่าวขานในฐานะพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์และแหล่งทรัพยากรล้ำค่าที่หล่อเลี้ยงชุมชนรอบเทือกเขาผีปันน้ำตะวันตก เดิมทีชาวบ้านเรียกขานบริเวณนี้ตามลักษณะทางกายภาพของน้ำพุร้อนที่ผุดขึ้นมากลางโขดหิน จนกระทั่งได้รับการจัดตั้งเป็นอุทยานแห่งชาติลำดับที่ 58 ของประเทศไทย เมื่อปี พ.ศ. 2531 เพื่อเป็นการอนุรักษ์พื้นที่ต้นน้ำลำธารและปรากฏการณ์ทางธรณีวิทยาที่หาดูได้ยาก ซึ่งเป็นมรดกทางธรรมชาติที่ตกทอดมาหลายชั่วอายุคน

เอกลักษณ์ที่เปรียบเสมือนหัวใจของอุทยานฯ คือ บ่อน้ำพุร้อนแจ้ซ้อน จำนวน 9 บ่อ ซึ่งเกิดขึ้นจากแรงดันความร้อนใต้เปลือกโลกที่มีอุณหภูมิสูงถึง 73-82 องศาเซลเซียส ในอดีตพื้นที่แห่งนี้เป็นจุดพักแรมและแหล่งพักผ่อนของพรานป่าและคนหาของป่าที่ใช้ไอร้อนในการประทังความหนาวเย็น ปัจจุบันได้รับการพัฒนาเป็นแหล่งท่องเที่ยวเชิงสุขภาพที่ทันสมัยแต่ยังคงความสมบูรณ์ของทัศนียภาพบ่อน้ำร้อนกลางลานหินไว้อย่างเดิม นักท่องเที่ยวนิยมนำไข่มาต้มในบ่อน้ำแร่ซึ่งเป็นกิจกรรมเชิงสัญลักษณ์ที่สะท้อนถึงการใช้ประโยชน์จากพลังงานความร้อนใต้พิภพที่สืบทอดกันมา

ในมิติของตำนานและประวัติศาสตร์ท้องถิ่น พื้นที่แจ้ซ้อนมีความเกี่ยวโยงกับความเชื่อเรื่อง เจ้าพ่อเมืองปาน วีรบุรุษผู้ปกป้องดินแดนแห่งนี้ ซึ่งชื่ออำเภอเมืองปานนั้นมีที่มาจากการพบ ปาน (เครื่องมือเหล็กโบราณ) ในเขตพื้นที่ใกล้เคียง ความศรัทธาในสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่ปกปักรักษาผืนป่าและสายน้ำทำให้ป่ารอบๆ น้ำตกแจ้ซ้อน สูง 6 ชั้น ยังคงความอุดมสมบูรณ์อย่างยิ่ง น้ำตกแห่งนี้ไหลลงมาบรรจบกับธารน้ำร้อน กลายเป็น สายน้ำสองอุณหภูมิ ซึ่งเป็นจุดยุทธศาสตร์สำคัญที่ชาวบ้านใช้ในการอุปโภคบริโภคมาแต่โบราณกาล

นอกจากประวัติทางธรณีวิทยาที่น่าสนใจแล้ว ในช่วงฤดูหนาว (มกราคม-กุมภาพันธ์) ผืนป่าแจ้ซ้อนจะปรากฏความงามทางประวัติศาสตร์ธรรมชาติผ่าน ดอกเสี้ยวขาว ที่บานสะพรั่งทั่วหุบเขา ดอกเสี้ยวเหล่านี้ถือเป็นพรรณไม้ดั้งเดิมที่อยู่คู่กับผืนป่าเมืองปานมานานแสนนาน เปรียบเสมือนพยานทางเวลาที่บ่งบอกถึงความเปลี่ยนแปลงของฤดูกาลในดินแดนล้านนา ทางอุทยานฯ ได้จัดโซนบ้านพักสวัสดิการและพื้นที่กางเต็นท์เพื่อให้นักท่องเที่ยวได้สัมผัสบรรยากาศความสงบที่เคยเป็นที่ตั้งของชุมชนและเส้นทางสัญจรในอดีต

การมาเยือนอุทยานแห่งชาติแจ้ซ้อนจึงไม่ใช่เพียงการมาแช่น้ำแร่เพื่อความผ่อนคลาย แต่คือการเดินทางมาสัมผัส ลมหายใจของแผ่นดิน ที่มีความร้อนแรงของน้ำพุร้อนและความเย็นเยือกของน้ำตกสอดประสานกัน เป็นมรดกทางธรรมชาติที่บอกเล่าประวัติศาสตร์การอยู่ร่วมกันระหว่างมนุษย์และผืนป่าอย่างยั่งยืนของจังหวัดลำปาง

• จากตัวเมืองลำปาง: ใช้เส้นทางหลวงหมายเลข 1035 (ลำปาง-แจ้ห่ม) มุ่งหน้าสู่อำเภอเมืองปาน แล้วต่อด้วยทางหลวงหมายเลข 1252 รวมระยะทางประมาณ 75 กิโลเมตร

• จากจังหวัดเชียงใหม่: เดินทางผ่านอำเภอดอยสะเก็ด หรืออำเภอแม่ออน ผ่านจุดชมวิวกิ่วฝิ่นลงสู่แจ้ซ้อน (ทางลาดชันสูง)

• รถสาธารณะ: มีรถสองแถวสายลำปาง-แจ้ซ้อน ให้บริการจากสถานีขนส่งลำปางหรือตลาดในตัวเมือง

• ช่วงเวลาทอง: ช่วงเช้าตรู่ 06:30 - 08:00 น. จะเห็นม่านไอน้ำพวยพุ่งสวยงามที่สุด

• การต้มไข่: ใช้เวลาต้มประมาณ 15-17 นาทีสำหรับไข่ไก่เพื่อให้ได้ "ไข่ออนเซ็น" ที่สมบูรณ์

• การแช่น้ำแร่: ปฏิบัติตามคำแนะนำของเจ้าหน้าที่ ไม่ควรแช่นานเกินไป และระวังสำหรับผู้ที่มีโรคความดัน

• เครื่องแต่งกาย: เตรียมชุดสำหรับเปลี่ยนหากต้องการเข้าใช้ห้องอาบน้ำแร่หรือเล่นน้ำตก

• การวางแผน: สามารถเที่ยวเชื่อมต่อกับจุดชมวิวกิ่วฝิ่นได้ในทริปเดียวกัน

ค่าเข้าชม:

• ชาวไทย: ผู้ใหญ่ 40 บาท, เด็ก 20 บาท

• ชาวต่างชาติ: ผู้ใหญ่ 200 บาท, เด็ก 100 บาท

 เวลาเปิด-ปิด:

• เปิดให้บริการทุกวัน ตั้งแต่เวลา 08:00 น. – 18:00 น.