ศาลากลางจังหวัดปทุมธานีหลังเก่า (The Old City Hall of Pathum Thani) เป็นหนึ่งในอาคารประวัติศาสตร์ที่มีความสำคัญมากที่สุดแห่งหนึ่งของจังหวัดปทุมธานี ตั้งอยู่ริมแม่น้ำเจ้าพระยาในเขตตำบลบางปรอก อำเภอเมืองปทุมธานี อาคารแห่งนี้สะท้อนให้เห็นถึงพัฒนาการด้านการปกครอง การวางผังเมือง และอิทธิพลทางสถาปัตยกรรมตะวันตกที่เข้ามาในประเทศไทยในช่วงปลายรัชกาลที่ 5 ถึงรัชกาลที่ 6 แม้จะไม่ปรากฏหลักฐานแน่ชัดว่าก่อสร้างขึ้นในปีใด แต่จากรูปแบบสถาปัตยกรรมและรายละเอียดทางศิลปกรรม กรมส่งเสริมการท่องเที่ยวโดยชุมชนและหลายหน่วยงานด้านวัฒนธรรมสันนิษฐานว่าอาคารแห่งนี้สร้างขึ้นในสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่ประเทศไทยเริ่มรับอิทธิพลด้านการออกแบบอาคารราชการแบบยุโรปอย่างแพร่หลาย

ตัวอาคารเป็นอาคารก่ออิฐถือปูนชั้นเดียว ยกพื้นสูงประมาณ 1 เมตร และก่อผนังปิดใต้ถุนโดยรอบ แตกต่างจากเรือนไทยแบบดั้งเดิมที่มักเปิดโล่งใต้ถุนเพื่อการระบายอากาศ ลักษณะทางสถาปัตยกรรมได้รับอิทธิพลจากศิลปะตะวันตกผสมผสานกับองค์ประกอบแบบไทยอย่างลงตัว ด้านหน้ามีมุขกลางยื่นออกมาและซ้อนชั้นอย่างสง่างาม ปีกอาคารทั้งสองด้านยื่นสมมาตร ทำให้ตัวอาคารดูโดดเด่นเมื่อมองจากแม่น้ำเจ้าพระยา จุดที่ถือว่าเป็นเอกลักษณ์สำคัญคือหน้าบันประดับลวดลายปูนปั้นแบบยุโรป พร้อมตราครุฑซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของอาคารราชการไทย ช่องลมเหนือประตูและหน้าต่างตกแต่งด้วยไม้ฉลุลวดลายละเอียดอ่อน แสดงถึงฝีมือช่างไทยในยุคนั้นที่สามารถประยุกต์ศิลปะตะวันตกเข้ากับงานช่างไม้แบบไทยได้อย่างงดงาม

ในอดีต ศาลากลางจังหวัดปทุมธานีหลังเก่าเคยเป็นศูนย์กลางการบริหารราชการของจังหวัด และเป็นสถานที่สำคัญในการติดต่อราชการของประชาชนในยุคที่การคมนาคมทางน้ำยังมีบทบาทสำคัญ เนื่องจากตัวอาคารตั้งอยู่ติดริมแม่น้ำเจ้าพระยา ทำให้สะดวกต่อการเดินทางด้วยเรือ ซึ่งถือเป็นเส้นทางหลักของชาวปทุมธานีในอดีต บริเวณโดยรอบเคยเป็นชุมชนสำคัญที่มีทั้งตลาด วัด และสถานที่ราชการตั้งอยู่ใกล้เคียงกัน จึงสะท้อนภาพของเมืองปทุมธานีในยุคเริ่มต้นของการพัฒนาเมืองสมัยใหม่ได้อย่างชัดเจน อาคารแห่งนี้ไม่เพียงเป็นสถานที่ราชการเท่านั้น แต่ยังเป็นสัญลักษณ์ของความเจริญรุ่งเรืองของจังหวัดในช่วงต้นพุทธศตวรรษที่ 25 อีกด้วย

ด้วยคุณค่าทางประวัติศาสตร์ สถาปัตยกรรม และความสำคัญต่อชุมชนท้องถิ่น กรมศิลปากรจึงประกาศขึ้นทะเบียนศาลากลางจังหวัดปทุมธานีหลังเก่าเป็นโบราณสถานแห่งชาติ เมื่อวันที่ 18 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2539 หลังจากนั้นได้มีการบูรณะและดูแลรักษาอย่างต่อเนื่อง เพื่ออนุรักษ์อาคารสำคัญแห่งนี้ให้คงสภาพเดิมมากที่สุด ปัจจุบันพื้นที่ภายในอาคารบางส่วนถูกใช้เป็นแหล่งเรียนรู้ด้านประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมท้องถิ่น รวมถึงเคยใช้เป็นศูนย์ประวัติศาสตร์เมืองปทุมธานีที่จัดแสดงเรื่องราวเกี่ยวกับชุมชนชาวมอญ วิถีชีวิตริมแม่น้ำ และพัฒนาการของจังหวัดตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน

นอกจากคุณค่าทางประวัติศาสตร์แล้ว ศาลากลางจังหวัดปทุมธานีหลังเก่ายังถือเป็นจุดท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมที่ได้รับความนิยมจากนักท่องเที่ยวและช่างภาพ เนื่องจากตัวอาคารสีขาวโดดเด่นตัดกับท้องฟ้าและแม่น้ำเจ้าพระยา บรรยากาศโดยรอบได้รับการพัฒนาเป็นพื้นที่ริมน้ำสำหรับพักผ่อนและเดินเล่น โดยเฉพาะในช่วงเย็นที่สามารถชมพระอาทิตย์ตกเหนือแม่น้ำได้อย่างสวยงาม อีกทั้งยังอยู่ใกล้ตลาดริมน้ำปทุมธานี วัดสำคัญ และชุมชนเก่าแก่ ทำให้นักท่องเที่ยวสามารถเดินเที่ยวต่อเนื่องในย่านเมืองเก่าปทุมธานีได้อย่างสะดวก สถานที่แห่งนี้จึงไม่ใช่เพียงอาคารราชการเก่า แต่เป็นเสมือนสัญลักษณ์ทางประวัติศาสตร์และความทรงจำร่วมของชาวปทุมธานีที่ยังคงมีชีวิตอยู่จนถึงปัจจุบัน

• จากกรุงเทพฯ ใช้เส้นทางถนนติวานนท์หรือถนนราชพฤกษ์ มุ่งหน้าสู่อำเภอเมืองปทุมธานี อาคารตั้งอยู่ใกล้กับตลาดริมน้ำปทุมธานีและโรงเรียนปทุมวิไล สามารถจอดรถได้บริเวณที่จอดรถริมน้ำหรือพื้นที่ใกล้เคียง

• ควรมาในช่วงเย็นเพื่อชมแสงพระอาทิตย์ตกริมแม่น้ำเจ้าพระยา

• ช่วงเช้าอากาศไม่ร้อน เหมาะกับการถ่ายภาพอาคาร

• เตรียมกล้องมุมกว้างสำหรับเก็บภาพตัวอาคารทั้งหลัง

• วันธรรมดาคนน้อย เดินชมบรรยากาศได้สบายกว่า

ค่าเข้าชม:

• ฟรี (เข้าชมความสวยงามได้บริเวณภายนอกอาคาร)

เวลาเปิดปิดทำการ:

• เปิดให้ชมภายนอกได้ทุกวัน ตลอด 24 ชั่วโมง (สำหรับภายในอาคารเปิดเฉพาะช่วงที่มีการจัดงานกิจกรรม)