พระธาตุเมืองพระรถ (Phra That Mueang Phra Rot) ไม่ได้เป็นเพียงศาสนสถานในชุมชน แต่คือ หมุดหมายสำคัญทางประวัติศาสตร์ ของคาบสมุทรอินโดจีน ในฐานะศูนย์กลางของเมืองโบราณสมัยทวารวดี พุทธศตวรรษที่ 12-16 ซึ่งถือเป็นยุคทองของการแผ่ขยายพุทธศาสนาและวัฒนธรรมจากอินเดียเข้าสู่ดินแดนไทย จากหลักฐานภาพถ่ายทางอากาศและงานสำรวจทางโบราณคดี เมืองพระรถมีผังเมืองเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าลบมุม ครอบคลุมพื้นที่กว่า 600 ไร่ มีการขุดคูเมืองและพูนคันดินล้อมรอบเพื่อระบบชลประทานและการป้องกันศัตรู ซึ่งสะท้อนถึงการวางผังเมืองที่ซับซ้อนและมีความเป็นรัฐ ที่ชัดเจนในยุคนั้น

หัวใจสำคัญที่ต้องกล่าวถึงคือ องค์พระธาตุศิลาแลงโบราณ ที่ตั้งตระหง่านเป็นประธานของวัด โครงสร้างฐานรากประกอบด้วยก้อน ศิลาแลง ขนาดมหึมาที่นำมาเรียงซ้อนกันแบบไม่ใช้ปูนยาแนว ซึ่งเป็นเทคนิคการก่อสร้างชั้นสูงในสมัยทวารวดีที่เน้นความมั่นคงถาวร วัสดุศิลาแลงเหล่านี้มีคุณสมบัติพิเศษคือความพรุนที่ช่วยระบายความชื้นได้ดีในภูมิอากาศมรสุม องค์พระธาตุมีลักษณะเป็นสถูปทรงโอคว่ำที่ได้รับอิทธิพลจากศิลปะอมราวดีและคุปตะของอินเดีย แต่ถูกปรับประยุกต์ให้มีเอกลักษณ์แบบท้องถิ่นด้วยการเพิ่มชั้นฐานที่ลดหลั่นกัน เพื่อสร้างมิติทางสายตาและความน่าเกรงขาม

ตามตำนานเล่าขานสืบต่อกันมาว่าที่นี่มีความเกี่ยวพันกับเรื่องราวของ พระรถ-เมรี หรือนางสิบสอง โดยเชื่อกันว่าพื้นที่แถบนี้คือฉากหลังของนิทานพื้นบ้านเรื่องดังกล่าว การมาเยือนที่นี่จึงเหมือนการเดินผ่านหน้าประวัติศาสตร์ที่ยังมีชีวิต โดยมีการขุดพบโบราณวัตถุจำพวก พระพุทธรูปศิลาทรายและเครื่องปั้นดินเผา บริเวณรอบฐานพระธาตุ ซึ่งเป็นหลักฐานยืนยันถึงการเป็นจุดเชื่อมโยงทางการค้าระหว่างชุมชนลุ่มน้ำในอดีตกับอารยธรรมโพ้นทะเล

สถาปัตยกรรมภายในวัดมีการผสมผสานระหว่างของเก่าและของใหม่ได้อย่างน่าสนใจ โดยเฉพาะการอนุรักษ์ ร่องรอยศิลาแลงโบราณ ที่ใช้ในการก่อสร้างฐานพระธาตุเดิม ซึ่งสะท้อนถึงภูมิปัญญาการก่อสร้างในยุคทวารวดีที่เน้นความคงทนและใช้ทรัพยากรท้องถิ่น การเดินชมรอบบริเวณจะทำให้เราเห็นถึงการซ้อนทับของกาลเวลา  ตั้งแต่ยุคทวารวดีสู่ยุคปัจจุบัน

พระธาตุเมืองพระรถจึงเป็นจุดหมายที่คนรักประวัติศาสตร์ไม่ควรพลาด เพราะเป็นสถานที่ที่ทำให้เรา "เข้าใจ" ถึงรากเหง้าของชาวพนัสนิคมและชาวชลบุรีได้อย่างชัดเจนที่สุด เป็นการท่องเที่ยวที่เติมเต็มทั้งความรู้ด้านโบราณคดีและสุนทรียภาพในเวลาเดียวกัน

• จากตัวเมืองชลบุรี ใช้ถนนศุขประยูร มุ่งหน้าสู่อำเภอพนัสนิคม เมื่อถึงสี่แยกพนัสนิคมให้เลี้ยวเข้าสู่ถนนเมืองพระรถ ทางไปตำบลหน้าพระธาตุ วัดจะตั้งอยู่ทางขวามือ มีพื้นที่จอดรถกว้างขวาง

• มุมถ่ายภาพ: บริเวณฐานพระธาตุและทางเดินที่มีกำแพงศิลาแลงเก่าแก่ ให้แสงและเงาที่ดูขลัง เหมาะกับภาพสไตล์คลาสสิกหรือโทนซีเปีย

• ของกินพื้นถิ่น: บริเวณหน้าวัดมักมีร้านอาหารท้องถิ่น ลองชิม ขนมกุยช่ายพนัสนิคม หรืออาหารที่ทำจากหน่อไม้ ซึ่งเป็นวัตถุดิบขึ้นชื่อของแถบนี้

• ข้อพึงปฏิบัติ: เนื่องด้วยเป็นโบราณสถานสำคัญ ห้ามจับหรือขีดเขียนลงบนก้อนศิลาแลงและโบราณวัตถุเด็ดขาดเพื่อการอนุรักษ์

ค่าเข้าชม:

• ไม่เสียค่าเข้าชม

เวลาเปิด-ปิด:

• เปิดให้บริการ: 08:00 – 16:30 น.