พระตำหนักเขาน้อย (Khao Noi Palace) เป็นโบราณสถานสำคัญที่สะท้อนบทบาททางการปกครองและวัฒนธรรมของภาคใต้ในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 โดยถูกสร้างขึ้นในปี พ.ศ. 2454 ในสมัย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เพื่อใช้เป็นที่ประทับของ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ายุคลทิฆัมพร กรมหลวงลพบุรีราเมศวร์ ซึ่งทรงดำรงตำแหน่งอุปราชมณฑลปักษ์ใต้ ทำหน้าที่ดูแลหัวเมืองภาคใต้ในยุคที่ประเทศไทยกำลังปรับระบบการปกครองเข้าสู่ความเป็นรัฐสมัยใหม่

ตัวอาคารเป็นตึกก่ออิฐถือปูน 2 ชั้น ได้รับอิทธิพลจากสถาปัตยกรรมยุโรปแบบโคโลเนียล ผสมผสานกับการออกแบบให้เหมาะกับภูมิอากาศร้อนชื้นของไทย จุดเด่นคือ

• ผังอาคารแบบสมมาตร เน้นความสมดุลและความสง่างาม

• หน้าต่างบานสูงและช่องเปิดขนาดใหญ่ ช่วยระบายอากาศ

• ระเบียงโดยรอบอาคาร (veranda) สำหรับรับลมและลดความร้อน

• หลังคาทรงปั้นหยาหรือทรงสูง ช่วยกันแดดและฝน

การออกแบบลักษณะนี้สะท้อนแนวคิด “สถาปัตยกรรมปรับตัว” (climate-responsive architecture) ที่พบได้ในอาคารราชการยุคเดียวกัน

พระตำหนักแห่งนี้ไม่ได้เป็นเพียงที่ประทับ แต่ยังเป็นศูนย์กลางการบริหารราชการระดับภูมิภาคในสมัยมณฑลเทศาภิบาล ซึ่งเป็นระบบที่ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงริเริ่มเพื่อรวมศูนย์อำนาจและป้องกันการแทรกแซงจากชาติตะวันตก

การเลือกสร้างที่เชิงเขาน้อยมีความหมายเชิงยุทธศาสตร์และภูมิทัศน์ คือสามารถมองเห็นเมืองสงขลาและ ทะเลสาบสงขลา ได้ชัดเจน สะท้อนบทบาททั้งด้านการปกครองและการเฝ้าระวัง

ในช่วงหลัง พระตำหนักเขาน้อยเคยใช้เป็นสถานที่รับรองพระบรมวงศานุวงศ์ โดยเฉพาะเมื่อ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช และ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ เสด็จเยือนภาคใต้

ปัจจุบันอยู่ในความดูแลของจวนผู้ว่าราชการจังหวัดสงขลา ทำให้พื้นที่ยังคงสภาพดีและได้รับการอนุรักษ์อย่างต่อเนื่อง แม้จะไม่เปิดให้เข้าชมภายในอาคาร แต่บริเวณโดยรอบยังคงเข้าถึงได้

บริเวณรอบพระตำหนักเป็นพื้นที่สีเขียวบนเชิงเขาน้อย มีลักษณะเด่นคือ

• สวนหย่อมและต้นไม้ใหญ่ ให้ร่มเงาตลอดวัน

• เส้นทางเดินขึ้นสู่จุดชมวิวด้านบนเขาน้อย

• จุดชมวิวที่สามารถมองเห็นเมืองสงขลาแบบ 180–360 องศา

• ใกล้กับอนุสาวรีย์กรมหลวงลพบุรีราเมศวร์ ซึ่งเป็นอีกจุดสำคัญทางประวัติศาสตร์

พระตำหนักเขาน้อยถือเป็นตัวแทนของ

• การเปลี่ยนผ่านสู่รัฐสมัยใหม่ของไทย

• อิทธิพลตะวันตกที่ผสมผสานกับท้องถิ่น

• มรดกทางสถาปัตยกรรมที่ยังคงสภาพสมบูรณ์

• รถยนต์: จากตัวเมืองสงขลา ใช้ถนนปละท่าหรือถนนสะเดา มุ่งหน้าไปยังเขาน้อย (ใกล้ หาดสมิหลา) สามารถขับรถขึ้นไปจอดบริเวณจุดชมวิวได้สะดวก

ค่าเข้าชม:

เข้าชมฟรี (เฉพาะบริเวณภายนอก)

เวลาเปิด–ปิด:

เปิดทุกวัน เวลา 08:00 – 18:00 น.