หอพระประวัติสมเด็จพระญาณสังวร (Somdet Phra Nyanasamvara Supreme Patriarch Memorial Hall) สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก เป็นอาคารเฉลิมพระเกียรติและพิพิธภัณฑ์ทางพระพุทธศาสนาที่มีความสำคัญทั้งด้านศาสนา ประวัติศาสตร์ และวัฒนธรรม ตั้งอยู่ภายในวัดเทวสังฆาราม (วัดเหนือ) จังหวัดกาญจนบุรี ซึ่งเป็นสถานที่ที่เกี่ยวข้องกับช่วงเริ่มต้นชีวิตสมณเพศของสมเด็จพระญาณสังวรสถานที่แห่งนี้ไม่ได้เป็นเพียงพิพิธภัณฑ์ แต่ยังเป็นศูนย์รวมจิตใจของชาวกาญจนบุรี และเป็นแหล่งเรียนรู้พระพุทธศาสนาในรูปแบบร่วมสมัยที่ผสมผสานเทคโนโลยีมัลติมีเดียเข้ากับเนื้อหาทางประวัติศาสตร์อย่างเป็นระบบหอพระประวัติแห่งนี้สร้างขึ้นเพื่อเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระญาณสังวร ในฐานะสมเด็จพระสังฆราชองค์ที่ 19 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ รวมถึงเพื่อรวบรวมและถ่ายทอดพระประวัติอย่างเป็นระบบให้ประชาชนและเยาวชนได้ศึกษา นอกจากนี้ยังมีวัตถุประสงค์เพื่อเป็นแหล่งเรียนรู้พระพุทธศาสนา และเพื่ออนุรักษ์หลักฐานทางประวัติศาสตร์และศาสนวัตถุสำคัญให้คงอยู่ต่อไป

ในด้านสถาปัตยกรรม ตัวอาคารถูกออกแบบในรูปแบบไทยประยุกต์ร่วมสมัย โดยมีแรงบันดาลใจจากสัญลักษณ์พระเจดีย์ 3 องค์ ซึ่งสื่อถึงความมั่นคงของพระพุทธศาสนา การสืบทอดพระธรรมคำสอน และเอกลักษณ์ของพื้นที่ด่านเจดีย์สามองค์ ตัวอาคารมีลักษณะสูง 3 ชั้น สื่อถึงลำดับการเรียนรู้ทางปัญญา และมียอดอาคารเป็นทรงเจดีย์สีทองที่โดดเด่นสะท้อนความศักดิ์สิทธิ์ของสถานที่การจัดแสดงภายในอาคารแบ่งออกเป็น 3 ชั้น โดยแต่ละชั้นมีเนื้อหาและบทบาทแตกต่างกันอย่างชัดเจน ชั้นที่ 1 เป็นพื้นที่ต้อนรับและปฐมบทของการเรียนรู้ โดยจัดแสดงนิทรรศการเกี่ยวกับประวัติเมืองกาญจนบุรี วิถีชีวิตชุมชนในอดีต และประวัติของวัดเทวสังฆาราม นอกจากนี้ยังมีห้องฉายภาพยนตร์แอนิเมชันที่เล่าเรื่องพุทธประวัติและเรื่องราวเบื้องต้นของสถานที่อย่างเข้าใจง่าย

เมื่อเข้าสู่ชั้นที่ 2 จะเป็นพื้นที่หลักของนิทรรศการ ซึ่งนำเสนอพระประวัติของสมเด็จพระญาณสังวรอย่างเป็นลำดับ ตั้งแต่วัยเยาว์ การบรรพชา การศึกษาพระปริยัติธรรม การเจริญพระสมณฐานะ ไปจนถึงบทบาทสำคัญในคณะสงฆ์ไทย รวมถึงพระศาสนกิจทั้งในประเทศและต่างประเทศ การจัดแสดงในชั้นนี้ใช้สื่อผสมผสาน ทั้งเอกสาร ภาพถ่าย และระบบมัลติมีเดีย เพื่อให้ผู้ชมเข้าใจเรื่องราวได้อย่างลึกซึ้ง

สำหรับชั้นที่ 3 เป็นพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์และสงบที่สุดของอาคาร ซึ่งจัดแสดงเครื่องอัฐบริขารส่วนพระองค์ พระรูปจำลองในอิริยาบถต่าง ๆ และประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุให้ผู้เข้าชมได้กราบสักการะเพื่อความเป็นสิริมงคล นอกจากนี้ยังมีระเบียงชมวิวที่สามารถมองเห็นแม่น้ำแม่กลองและแม่น้ำแควใหญ่ที่ไหลมาบรรจบกัน พร้อมทัศนียภาพของเมืองกาญจนบุรีโดยรอบการออกแบบการเข้าชมถูกจัดให้เป็นเส้นทางแบบต่อเนื่อง โดยเริ่มจากการเรียนรู้บริบททางประวัติศาสตร์ของพื้นที่ ต่อด้วยการทำความเข้าใจพระประวัติอย่างลึกซึ้ง และปิดท้ายด้วยพื้นที่แห่งศรัทธาและการชมวิว ซึ่งช่วยให้ผู้เข้าชมเกิดการรับรู้จากความเข้าใจ ไปสู่ความซาบซึ้ง และจบลงด้วยความศรัทธาอย่างเป็นธรรมชาติหอพระประวัติแห่งนี้จึงมีคุณค่าในหลายมิติ ทั้งในฐานะศาสนสถาน แหล่งเรียนรู้ และแหล่งท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมที่สำคัญของจังหวัดกาญจนบุรี

• รถยนต์: จากกรุงเทพฯ ใช้ถนนเพชรเกษม (ทางหลวงหมายเลข 4) หรือบรมราชชนนี ผ่านนครปฐม เข้าทางหลวงหมายเลข 323 มุ่งหน้าตัวเมืองกาญจนบุรี จากนั้นเข้าสู่ถนนแสงชูโต และตามป้ายไปวัดเทวสังฆาราม

• รถสาธารณะ: ขึ้นรถตู้/รถบัสมายังสถานีขนส่งกาญจนบุรี แล้วต่อรถสองแถวหรือมอเตอร์ไซค์รับจ้างไปวัดเทวสังฆาราม

• ควรถอดรองเท้าก่อนเข้าชมภายในอาคาร เพื่อรักษาความสะอาดและความเหมาะสมของสถานที่

• แต่งกายสุภาพเรียบร้อย เนื่องจากเป็นทั้งพิพิธภัณฑ์และศาสนสถาน

• แนะนำให้เผื่อเวลาอย่างน้อย 30–60 นาที เพื่อชมนิทรรศการแต่ละชั้นได้ครบถ้วน

• ควรขึ้นไปชั้น 3 เพื่อสักการะพระบรมสารีริกธาตุและชมวิวแม่น้ำแบบพาโนรามา

• ช่วงเวลาที่เหมาะที่สุดคือช่วงบ่ายแก่ ๆ แสงจะสวย เหมาะแก่การถ่ายภาพและชมวิวแม่น้ำ

ค่าเข้าชม:

• ฟรี (ไม่เสียค่าเข้าชม)

เวลาเปิด–ปิด:

• เปิดทุกวัน เวลา 08:00 – 16:00 น