ศูนย์วัฒนธรรมพื้นบ้านชาวมอญ (Mon Folk Cultural Center) เป็นหนึ่งในศูนย์เรียนรู้ทางวัฒนธรรมที่สะท้อนรากเหง้าของชุมชนชาวไทยเชื้อสายมอญบนเกาะเกร็ดได้อย่างชัดเจนที่สุด โดยพื้นที่แห่งนี้ไม่ได้เป็นเพียงพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นทั่วไป แต่เป็น “ศูนย์กลางความทรงจำของชุมชน” ที่รวบรวมทั้งภูมิปัญญา งานหัตถกรรม วิถีชีวิต ความเชื่อ และประวัติศาสตร์ของชาวมอญที่อพยพมาตั้งถิ่นฐานบริเวณลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาตอนปลายถึงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ชาวมอญที่เข้ามาตั้งถิ่นฐานบนเกาะเกร็ดได้นำองค์ความรู้ด้านงานเครื่องปั้นดินเผาติดตัวมาด้วย ซึ่งต่อมาพัฒนาเป็นอุตสาหกรรมพื้นบ้านสำคัญของจังหวัดนนทบุรี โดยเฉพาะ “หม้อน้ำมอญลายวิจิตร” หรือ “โอ่งลายวิจิตร” ที่มีลวดลายแกะสลักอ่อนช้อยละเอียดประณีต จนกลายเป็นสัญลักษณ์ทางวัฒนธรรมของเกาะเกร็ดและได้รับการยกย่องให้เป็นหนึ่งในงานหัตถกรรมดั้งเดิมที่มีชื่อเสียงที่สุดของภาคกลาง

ภายในศูนย์แบ่งออกเป็นหลายส่วน ได้แก่ พื้นที่จัดแสดงพิพิธภัณฑ์พื้นบ้าน โรงสาธิตการปั้นเครื่องปั้นดินเผา และพื้นที่เรียนรู้วิถีชีวิตชาวมอญแบบดั้งเดิม ในส่วนพิพิธภัณฑ์มีการรวบรวมโบราณวัตถุ เครื่องใช้ในครัวเรือน เครื่องมือประมงพื้นบ้าน ตะเกียง เครื่องใช้อลูมิเนียมรุ่นเก่า รวมถึงเครื่องปั้นดินเผาที่ขุดค้นพบจากพื้นที่เกาะเกร็ด ซึ่งบางชิ้นสะท้อนให้เห็นพัฒนาการด้านศิลปกรรมและวิถีชีวิตของชุมชนริมแม่น้ำในอดีตอีกหนึ่งจุดที่ได้รับความสนใจมากที่สุดคือ “โรงหม้อ” หรือพื้นที่สาธิตการผลิตเครื่องปั้นดินเผาแบบโบราณ นักท่องเที่ยวสามารถชมขั้นตอนการขึ้นรูปภาชนะดินเผาด้วยมือ การใช้แป้นหมุนแบบดั้งเดิม และการแกะลายอย่างละเอียดโดยช่างฝีมือผู้สืบทอดวิชาจากบรรพบุรุษ กระบวนการเหล่านี้ต้องอาศัยทั้งความชำนาญ ความนิ่ง และประสบการณ์สูง เพราะลวดลายมอญโบราณมีความซับซ้อนและต้องใช้การแกะสลักอย่างประณีตทีละเส้น

สิ่งที่ทำให้ศูนย์แห่งนี้มีคุณค่ามากกว่าพื้นที่ท่องเที่ยวทั่วไป คือการเป็น “พื้นที่มีชีวิต” ของชุมชน วัฒนธรรมมอญไม่ได้ถูกจัดแสดงเพียงเพื่อการชมเท่านั้น แต่ยังคงถูกใช้จริงในชีวิตประจำวัน ทั้งภาษา อาหาร การแต่งกาย งานบุญ และประเพณีทางศาสนา โดยเฉพาะในช่วงเทศกาลสำคัญ เช่น สงกรานต์มอญ การแห่ธงตะขาบ และพิธีทำบุญแบบมอญที่ยังคงรักษารูปแบบดั้งเดิมไว้ได้อย่างชัดเจนนอกจากนี้ ศูนย์วัฒนธรรมพื้นบ้านชาวมอญยังมีบทบาทสำคัญในการถ่ายทอดองค์ความรู้สู่คนรุ่นใหม่ ผ่านกิจกรรมเวิร์กช็อป การสาธิตงานหัตถกรรม และการเปิดพื้นที่ให้นักเรียน นักศึกษา และนักท่องเที่ยวได้เรียนรู้วัฒนธรรมชุมชนอย่างใกล้ชิด จึงถือเป็นหนึ่งในสถานที่สำคัญที่ช่วยอนุรักษ์อัตลักษณ์ของชาวมอญบนเกาะเกร็ดให้คงอยู่ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงของสังคมสมัยใหม่ได้อย่างมีคุณค่าและยั่งยืน