อนุสาวรีย์พระยาพิชัยดาบหัก (Phraya Phichai Dap Hak Monument) เป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์และเป็นสัญลักษณ์สำคัญอันดับหนึ่งของจังหวัดอุตรดิตถ์ ประวัติความเป็นมา ของอนุสาวรีย์แห่งนี้เกิดขึ้นจากความศรัทธาของชาวอุตรดิตถ์ที่มีต่อ พระยาพิชัย ท่านคือทหารเอกผู้มีความซื่อสัตย์และจงรักภักดีต่อสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชเป็นอย่างยิ่ง อนุสาวรีย์นี้ถูกสร้างขึ้นเพื่อระลึกถึงวีรกรรมการกอบกู้เอกราชและปกป้องบ้านเมืองจากการรุกราน โดยทำพิธีเปิดอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 20 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2512 ตั้งอยู่เด่นตระหง่านหน้าศาลากลางจังหวัด รูปหล่อโลหะของท่านแสดงถึงความเข้มแข็งในชุดนักรบโบราณ และมือขวาถือดาบเหล็กน้ำพี้ที่หักครึ่ง สถานที่แห่งนี้จึงเป็นบันทึกทางประวัติศาสตร์ที่ทรงพลังและย้ำเตือนถึงความเสียสละของบรรพบุรุษไทย

ตำนานดาบหัก เป็นเรื่องราวความกล้าหาญที่เกิดขึ้นจริงในการรบกับกองทัพพม่าที่เมืองพิชัยเมื่อปี พ.ศ. 2316 ในขณะนั้นพระยาพิชัยได้นำกำลังทหารเข้าต่อสู้กับศัตรูอย่างดุเดือดเพื่อรักษาแผ่นดินเกิด ท่านใช้ดาบสองมือเข้าฟาดฟันข้าศึกอย่างไม่เกรงกลัว และรุกไล่โจมตีอย่างรวดเร็วและเด็ดเดี่ยว ด้วยการต่อสู้อย่างหนักหน่วงและยาวนาน ทำให้ดาบเล่มหนึ่งในมือของท่านต้อง หักสะบั้นลง แต่ถึงแม้ดาบจะเหลือเพียงครึ่งเดียว ท่านก็ไม่ยอมหยุดสู้และยังคงนำทัพเข้าโจมตีจนศัตรูต้องพ่ายแพ้ไป วีรกรรมครั้งนี้ทำให้ท่านได้รับสมญานามว่า "พระยาพิชัยดาบหัก" ซึ่งเป็นชื่อที่สะท้อนถึงหัวใจนักสู้ที่ไม่ยอมแพ้ ตำนานดาบหักจึงกลายเป็นสัญลักษณ์ของคนจริงที่มีความอดทนและพร้อมสู้จนวินาทีสุดท้าย

โดยแต่ละปีจะมีงานประเพณีบวงสรวงและงานกาชาด คือวาระสำคัญที่สุดที่จังหวัดอุตรดิตถ์จัดขึ้นเพื่อ ไหว้พ่อเมือง ในวันที่ 7 มกราคม ของทุกปี จะมีการจัดพิธีบวงสรวงดวงวิญญาณพระยาพิชัยดาบหักอย่างยิ่งใหญ่ที่สุดในรอบปี พิธีนี้เป็นการรำลึกถึงวันที่ท่านได้รับชัยชนะในการปกป้องเมืองพิชัยและสร้างความภูมิใจให้คนในพื้นที่ ในงานจะมีพิธีพราหมณ์เพื่อบวงสรวง และมีการรำถวายโดยหญิงสาวชาวอุตรดิตถ์นับพันคนในชุดพื้นเมือง บรรยากาศในงานจะเต็มไปด้วยความคึกคัก มีการแสดงแสงสีเสียงสื่อผสมเล่าประวัติของท่านอย่างตระการตา ชาวบ้านจากทุกอำเภอจะเดินทางมารวมตัวกันที่อนุสาวรีย์แห่งนี้เพื่อขอพรและแสดงความกตัญญูต่อท่าน งานบวงสรวงนี้เป็นประเพณีศักดิ์สิทธิ์ที่เชื่อมโยงคนทั้งจังหวัดเข้าไว้ด้วยกันผ่านพลังศรัทธาต่อวีรบุรุษ

เหตุผลที่อนุสาวรีย์แห่งนี้เป็น สิ่งยึดเหนี่ยวจิตใจคนอุตรดิตถ์ เพราะท่านคือศูนย์รวมความรักและความภาคภูมิใจ คนอุตรดิตถ์เรียกท่านว่า พ่อ และเชื่อมั่นว่าท่านยังคงคอยดูแลคุ้มครองลูกหลานให้แคล้วคลาดปลอดภัย ท่านเป็นตัวแทนของความซื่อสัตย์ต่อแผ่นดินและความกตัญญูต่อผู้มีพระคุณ ซึ่งเป็นหลักการที่ชาวอุตรดิตถ์ยึดถือ ในชีวิตประจำวัน ผู้คนจะนำดอกไม้และพวงมาลัยมาถวายท่านเพื่อขอพลังใจในการสู้ชีวิตและทำงาน การได้มากราบไหว้พระยาพิชัยดาบหักช่วยให้คนในพื้นที่รู้สึกมั่นใจและมีที่พึ่งพิงทางจิตวิญญาณ อนุสาวรีย์แห่งนี้จึงไม่ใช่แค่สถานที่ท่องเที่ยว แต่คือ "หัวใจ" ของเมืองอุตรดิตถ์ที่ไม่มีวันดับสลายไป

• รถยนต์ส่วนตัว: ตั้งอยู่ใจกลางเมืองอุตรดิตถ์ หน้าศาลากลางจังหวัด บนถนนประชานิมิตร เดินทางสะดวกมาก

• รถสาธารณะ: สามารถนั่งรถรับจ้างท้องถิ่นหรือรถมอเตอร์ไซค์รับจ้างจากสถานีรถไฟอุตรดิตถ์มาได้ในราคาประหยัด

• การสักการะ: ประชาชนนิยมถวายพวงมาลัย หรือเครื่องไหว้ที่เป็นดาบไม้จำลองเพื่อรำลึกถึงวีรกรรมของท่าน

• กิจกรรม: บริเวณใกล้เคียงมีพิพิธภัณฑ์ดาบเหล็กน้ำพี้ที่ใหญ่ที่สุดในโลก ซึ่งควรแวะชมควบคู่กัน

ค่าเข้าชม:

• ฟรี (ทั้งชาวไทยและชาวต่างชาติ)

เวลาเปิด-ปิด:

• เปิดให้เข้าชมและสักการะได้ตลอด 24 ชั่วโมง