โบราณสถานในเขตเมืองกาญจนบุรีเก่า (Ancient Ruins of Old Kanchanaburi Town) เป็นพื้นที่ประวัติศาสตร์สำคัญของภาคตะวันตก ซึ่งเคยเป็นที่ตั้งของเมืองกาญจนบุรีเดิมก่อนย้ายศูนย์กลางเมืองมายังตำบลปากแพรกในปัจจุบัน พื้นที่แห่งนี้สะท้อนบทบาทของกาญจนบุรีในฐานะเมืองหน้าด่านสำคัญที่ใช้ป้องกันการรุกรานจากพม่า และเป็นจุดเชื่อมต่อเส้นทางระหว่างสยามกับด่านเจดีย์สามองค์มาตั้งแต่สมัยอยุธยาลักษณะของเมืองถูกวางผังเป็นเมืองป้อมปราการ มีคูเมืองและแนวกำแพงดินล้อมรอบเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า เพื่อใช้เป็นแนวป้องกันทางทหาร โดยอาศัยภูมิประเทศธรรมชาติช่วยเสริมความแข็งแกร่ง ปัจจุบันยังคงเห็นร่องรอยคูเมืองและแนวกำแพงบางส่วนได้อย่างชัดเจน ทำให้ที่นี่เป็นหนึ่งในแหล่งศึกษาเรื่องผังเมืองโบราณที่สำคัญของไทย

พื้นที่เมืองเก่าลาดหญ้ามีบทบาทสำคัญในประวัติศาสตร์สงครามไทย–พม่า โดยเฉพาะในช่วงปลายกรุงศรีอยุธยาและต้นกรุงรัตนโกสินทร์ เพราะกองทัพพม่ามักใช้เส้นทางด่านเจดีย์สามองค์ในการเคลื่อนทัพเข้าสู่สยาม บริเวณนี้ยังเกี่ยวข้องกับ สงครามเก้าทัพ ซึ่งเป็นศึกครั้งสำคัญในสมัยรัชกาลที่ 1 ทำให้เมืองกาญจนบุรีกลายเป็นแนวป้องกันชายแดนที่มีความสำคัญระดับประเทศต่อมาในสมัย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มีการย้ายตัวเมืองกาญจนบุรีไปยังบริเวณปากแพรก เนื่องจากเหมาะต่อการคมนาคม การค้า และการปกครองมากกว่า เมืองเก่าบริเวณลาดหญ้าจึงค่อย ๆ ถูกทิ้งร้าง เหลือเพียงแนวคูเมือง ซากกำแพง และวัดร้างเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์

ภายในพื้นที่มีโบราณสถานสำคัญหลายแห่ง เช่น วัดขุนแผน ซึ่งโดดเด่นด้วยเจดีย์ทรงระฆังบนฐานสี่เหลี่ยมและซากอาคารอิฐขนาดใหญ่ สะท้อนศิลปกรรมสมัยอยุธยาตอนปลาย อีกทั้งยังเชื่อมโยงกับตำนานพื้นบ้านเกี่ยวกับขุนช้างขุนแผน ทำให้เป็นจุดที่ได้รับความสนใจจากนักท่องเที่ยวและผู้สนใจประวัติศาสตร์อีกหนึ่งโบราณสถานสำคัญคือ วัดป่าเลไลยก์ หรือวัดกะพังโบสถ์ ซึ่งมีจุดเด่นเป็นมณฑปก่ออิฐถือปูนขนาดใหญ่ แสดงให้เห็นรูปแบบสถาปัตยกรรมอยุธยาตอนปลายผสมผสานกับศิลปะท้องถิ่นภาคตะวันตก ขณะที่ วัดแม่หม้าย มีเจดีย์ทรงลังกาและฐานศาสนสถานหลายจุด บรรยากาศเงียบสงบและยังคงกลิ่นอายของเมืองโบราณได้อย่างชัดเจน

นอกจากนี้ วัดประตูด่าน ยังเป็นอีกจุดสำคัญที่เชื่อว่าเกี่ยวข้องกับระบบป้องกันเมือง เพราะตั้งอยู่ใกล้แนวประตูเมืองเดิมและแนวกำแพงโบราณ ปัจจุบันยังคงเห็นฐานอิฐและร่องรอยสถาปัตยกรรมบางส่วนหลงเหลืออยู่ปัจจุบันโบราณสถานในเขตเมืองกาญจนบุรีเก่าได้รับการขึ้นทะเบียนและดูแลโดย กรมศิลปากร เพื่ออนุรักษ์คุณค่าทางประวัติศาสตร์และโบราณคดี พื้นที่แห่งนี้จึงเหมาะสำหรับผู้ที่สนใจศึกษาประวัติศาสตร์ไทย สงครามไทย–พม่า ผังเมืองโบราณ และสถาปัตยกรรมสมัยอยุธยา รวมถึงผู้ที่ชื่นชอบการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมและการถ่ายภาพโบราณสถานท่ามกลางบรรยากาศเงียบสงบของเมืองเก่าแห่งกาญจนบุรี