วัดเขาแก้ววรวิหาร (Khao Kaeo Worawihan Temple) เป็นพระอารามหลวงชั้นตรี ชนิดวรวิหาร ที่มีความเก่าแก่และมีความสำคัญอย่างยิ่งในเชิงประวัติศาสตร์ของจังหวัดสระบุรี วัดแห่งนี้สร้างขึ้นเมื่อประมาณปี พ.ศ. 2171 ในรัชสมัยพระเจ้าทรงธรรม แห่งกรุงศรีอยุธยา ตั้งอยู่บนภูเขาหินปูนขนาดเล็ก สูงจากพื้นดินราว 15 เมตร ทำให้พื้นที่วัดมีลักษณะโดดเด่น มองเห็นได้ชัดจากบริเวณโดยรอบ และมีบรรยากาศเงียบสงบเหมาะแก่การปฏิบัติธรรม

ชื่อของวัดมีที่มาจากตำนานพื้นบ้านที่เล่าขานกันมาแต่โบราณว่า ในคืนวันเพ็ญมักมีผู้พบเห็น “ดวงแก้ว” เปล่งแสงสว่างลอยอยู่เหนือยอดเขา ชาวบ้านจึงเชื่อว่าเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ และเรียกภูเขาลูกนี้ว่า “เขาแก้ว” ก่อนจะสร้างวัดขึ้นและใช้ชื่อว่า วัดเขาแก้ว มาจนถึงปัจจุบัน

ในสมัยรัชกาลที่ 4 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เสด็จพระราชดำเนินมานมัสการพระพุทธบาทสระบุรี และทรงแวะพักไพร่พล ณ บริเวณวัดเขาแก้ว ทรงเห็นว่าพื้นที่แห่งนี้มีชัยภูมิที่เหมาะสม มีความสงบ ร่มรื่น และมีความสำคัญทางประวัติศาสตร์ จึงโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพระยานิกรบดินทร์ (โต กัลยาณมิตร) เป็นแม่กองควบคุมการบูรณะปฏิสังขรณ์ครั้งใหญ่ พร้อมทั้งสถาปนาวัดขึ้นเป็นพระอารามหลวงในนาม “วัดคีรีรัตนาราม” ก่อนจะเปลี่ยนกลับมาใช้ชื่อภาษาไทยว่า “วัดเขาแก้ว” ในเวลาต่อมา

จุดเด่นสำคัญของวัด ได้แก่ พระเจดีย์องค์ใหญ่และเจดีย์ปรางค์ 5 ยอด ซึ่งเป็นเจดีย์ทรงไทยสีขาวสะอาดตา ภายในบรรจุพระบรมสารีริกธาตุและพระธาตุของพระสาวก รอบองค์เจดีย์มีซุ้มประดิษฐานพระพุทธรูปในอิริยาบถต่าง ๆ และบริเวณหน้าจั่วประดับจิตรกรรมฝาผนังที่สะท้อนคติธรรมเกี่ยวกับอสุภกรรมฐานและนรกภูมิ เพื่อเตือนสติให้ผู้คนตระหนักถึงผลแห่งกรรม

อีกหนึ่งจุดที่โดดเด่นคือ บันไดนาค ทางขึ้นสู่ยอดเขา ซึ่งประดับด้วยกระจกสีอย่างวิจิตร โดยมีลักษณะพิเศษคือเป็นนาคที่หันเศียรกลับ พร้อมรูปปั้นทวารบาลที่แต่งกายในลักษณะทหารแบบตะวันตก แสดงถึงอิทธิพลทางศิลปะในช่วงสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น

บริเวณด้านหน้าวัดริมแม่น้ำป่าสัก คือ ท่าหินลาด ซึ่งเป็นสถานที่สำคัญทางประวัติศาสตร์ที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเคยเสด็จประทับพักแรม น้ำจากบริเวณนี้ยังถือเป็นหนึ่งใน “เบญจสุทธิคงคา” หรือแหล่งน้ำศักดิ์สิทธิ์ที่ใช้ในพระราชพิธีสำคัญของไทยอีกด้วย

วัดเขาแก้ววรวิหารจึงเป็นสถานที่ที่ผสมผสานความงดงามของพุทธศิลป์ ความสงบของธรรมชาติ และคุณค่าทางประวัติศาสตร์ไว้อย่างครบถ้วน เหมาะสำหรับผู้ที่ต้องการศึกษาประวัติศาสตร์ พักผ่อนจิตใจ และสัมผัสบรรยากาศศาสนสถานสำคัญของเมืองสระบุรีอย่างลึกซึ้ง

รถยนต์ส่วนตัว:

• จากตัวเมืองสระบุรี ใช้ทางหลวงหมายเลข 3041 (สระบุรี-เสาไห้) มุ่งหน้าสู่ตำบลต้นตาล วัดจะตั้งอยู่ทางซ้ายมือริมแม่น้ำป่าสัก สามารถมองเห็นเจดีย์สีขาวบนเขาได้แต่ไกล

ระยะทาง:

• อยู่ห่างจากตัวเมืองสระบุรีประมาณ 10-12 กิโลเมตร

จุดชมวิว:

• เมื่อเดินขึ้นไปถึงบริเวณองค์เจดีย์ด้านบน จะสามารถมองเห็นวิวทิวทัศน์ของแม่น้ำป่าสักและทุ่งนาของอำเภอเสาไห้ได้อย่างสวยงาม

การเตรียมตัว:

• การเดินขึ้นเขาผ่านบันไดนาคอาจทำให้เหนื่อยเล็กน้อย ควรเตรียมน้ำดื่มและสวมรองเท้าที่เดินสบาย

สถานที่ใกล้เคียง:

• สามารถแวะเยี่ยมชม หอวัฒนธรรมพื้นบ้านไทยยวน และ ตลาดต้าน้ำโบราณบ้านต้นตาล (เปิดวันอาทิตย์) ซึ่งอยู่ไม่ไกลจากวัด

ค่าธรรมเนียมเข้าชม

• เข้าชมฟรี

เวลาทำการ

• เปิดทุกวัน: 08:30 – 16:30 น.