พระธาตุดุม (Phra That Dum) ตั้งอยู่ในเขตวัดพระธาตุดุม จังหวัดสกลนคร เป็นโบราณสถานประเภทปราสาทขอมโบราณที่สะท้อนถึงอิทธิพลของวัฒนธรรมเขมรโบราณที่แพร่ขยายเข้ามาในลุ่มแม่น้ำโขงช่วงพุทธศตวรรษที่ 16-17 (พ.ศ. 1501 - 1700) โดยเป็นศิลปะแบบบาปวน ลักษณะดั้งเดิมประกอบด้วยปราสาทประธาน 3 องค์ ก่อด้วยอิฐไม่ฝนหน้า ตั้งเรียงกันในแนวเหนือ-ใต้บนฐานศิลาแลงเดียวกัน โดยหันหน้าไปทางทิศตะวันออก ซึ่งเป็นลักษณะการวางผังที่พบได้บ่อยในศาสนสถานขอมที่เป็นเทวสถาน

สภาพปัจจุบันและหลักฐานทางโบราณคดี ในปัจจุบัน ปราสาทองค์กลางและองค์ทิศใต้ได้พังทลายลงจนเหลือเพียงฐานและซากกองอิฐ คงเหลือเพียงปราสาทองค์ทิศเหนือเท่านั้นที่ยังคงสภาพเป็นโครงสร้างรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสย่อมุมไม้สิบสองให้เห็น องค์ปราสาทมีประตูหลอก 3 ด้าน และมีประตูจริงเพียงด้านเดียวคือด้านทิศตะวันออก ส่วนกรอบประตูและทับหลังนั้นทำจากหินทราย ซึ่งเป็นวัสดุที่คงทนกว่าอิฐ ทำให้เรายังสามารถเห็นร่องรอยงานจำหลักที่ประณีตได้จนถึงปัจจุบัน

ความสำคัญของงานศิลปกรรมและทับหลัง จุดที่สำคัญที่สุดของพระธาตุดุมคือ "ทับหลัง" ที่ถูกค้นพบจากการขุดแต่ง โดยชิ้นที่สมบูรณ์ที่สุดสลักเป็นรูป นฤตยศิวะ หรือ พระศิวะนาฏราช ท่ามกลางภาพสลักที่เล่าเรื่องราวความเชื่อในศาสนาพราหมณ์-ฮินดู นอกจากนี้ยังมีการพบลวดลายพรรณพฤกษาและภาพเทพเจ้าทรงพาหนะต่างๆ ซึ่งแสดงให้เห็นว่าเดิมทีสถานที่แห่งนี้ถูกสร้างขึ้นเพื่อเป็นเทวสถานในศาสนาฮินดู ก่อนที่ในสมัยต่อมาจะมีการปรับเปลี่ยนพื้นที่โดยรอบให้กลายเป็นวัดในทางพระพุทธศาสนาตามความเชื่อของคนท้องถิ่น

บทบาททางประวัติศาสตร์และวัฒนธรรม พระธาตุดุมถือเป็นจิ๊กซอว์ชิ้นสำคัญในประวัติศาสตร์อีสานตอนบน เพราะตั้งอยู่ในแนวเส้นทางอารยธรรมขอมที่เชื่อมต่อระหว่างปราสาทนารายณ์เจงเวงและพระธาตุเชิงชุม สะท้อนให้เห็นว่าสกลนครเป็นศูนย์กลางชุมชนโบราณที่มีความเจริญรุ่งเรืองมาอย่างยาวนาน ปัจจุบันได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานแห่งชาติ และเป็นแหล่งเรียนรู้ที่สำคัญสำหรับนักประวัติศาสตร์และนักท่องเที่ยวที่สนใจศิลปะขอมโบราณ

• ตั้งอยู่ภายในวัดพระธาตุดุม ห่างจากตัวเมืองสกลนคร (วงเวียนหอนาฬิกา) เพียงประมาณ 3 กิโลเมตร สามารถเดินทางโดยรถยนต์ส่วนตัวหรือรถสามล้อเครื่องรับจ้างจากในตัวเมือง โดยใช้ถนนสุขเกษมมุ่งหน้าไปทางทิศตะวันออกเฉียงใต้

• เนื่องจากโบราณสถานตั้งอยู่ภายในเขตวัดพระธาตุดุม ซึ่งเป็นสถานที่ปฏิบัติธรรมและเป็นที่เคารพสักการะของชาวเมืองสกลนคร นักท่องเที่ยวควรแต่งกายสุภาพ (งดกางเกงขาสั้นเหนือเข่าหรือเสื้อแขนกุด) และใช้ความสงบขณะเข้าชม

• บริเวณรอบปราสาทองค์ทิศเหนือจะมีฐานศิลาแลงและซากกองอิฐของปราสาทอีก 2 องค์ที่พังทลายลงมา ควรเดินด้วยความระมัดระวัง ไม่ปีนป่ายขึ้นไปบนองค์ปราสาทหรือหยิบจับก้อนอิฐโบราณ เพื่อเป็นการอนุรักษ์โครงสร้างที่เปราะบาง

• เพื่อความเข้าใจในประวัติศาสตร์ที่สมบูรณ์ยิ่งขึ้น แนะนำให้จัดโปรแกรมเที่ยวพระธาตุดุมควบคู่ไปกับ ปราสาทนารายณ์เจงเวง (ซึ่งตั้งอยู่ไม่ไกลกัน) เนื่องจากทั้งสองแห่งเป็นปราสาทขอมที่มีความเกี่ยวข้องกันทางยุคสมัยและศิลปกรรม

• พื้นที่โบราณสถานเป็นลานโล่งแจ้ง แสงแดดค่อนข้างจัดในช่วงกลางวัน ควรพกร่ม หมวก หรือทาครีมกันแดดมาให้พร้อม เนื่องจากร่มเงาไม้ใหญ่จะอยู่ห่างออกไปบริเวณรอบนอกของตัวปราสาท

• หากมาในช่วงวันสำคัญทางศาสนาหรือเทศกาลแห่ปราสาทผึ้งของจังหวัดสกลนคร (ช่วงออกพรรษา) บรรยากาศภายในวัดจะคึกคักเป็นพิเศษ แต่อาจมีคนหนาแน่น หากต้องการความสงบควรเลี่ยงมาในวันธรรมดา

ค่าเข้าชม:

• เข้าชมฟรี

เวลาเปิดปิดทำการ:

• เปิดทุกวัน ตั้งแต่เวลา 08.00 น. – 18.00 น.