คุ้มเจ้าหลวงเมืองแพร่ (Khum Chao Luang Phrae) สร้างขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2435 โดย เจ้าพิริยเทพวงษ์ เจ้าผู้ครองนครแพร่องค์สุดท้าย ในช่วงที่เมืองแพร่รุ่งเรืองสูงสุดจากอุตสาหกรรมไม้สักของภาคเหนือ ตัวอาคารสะท้อนถึง ความมั่งคั่ง อำนาจ และรสนิยมของชนชั้นปกครอง ในยุคนั้นได้อย่างชัดเจน

ภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง คุ้มแห่งนี้ถูกใช้เป็น จวนและบ้านพักผู้ว่าราชการจังหวัดแพร่ ต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน โดยมีการปรับปรุงบางส่วนตามยุคสมัย เช่น การปรับบันไดหน้ามุขให้ขึ้นทางเดียว แต่ยังคงรักษาโครงสร้างและรูปแบบดั้งเดิมไว้อย่างดี

สถานที่แห่งนี้ยังมีความสำคัญทางประวัติศาสตร์ไทย เนื่องจากเคยเป็นที่ประทับแรมของ

• พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 และ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ เมื่อครั้งเสด็จเยี่ยมพสกนิกรจังหวัดแพร่ พ.ศ. 2501

• สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ในโอกาสเสด็จประกอบพิธีเปิดหอสมุดเฉลิมราชกุมารี อำเภอลอง

จึงนับเป็นสถานที่อันเป็น ความภาคภูมิใจของชาวแพร่ อย่างแท้จริง

สถาปัตยกรรม

อาคารเป็นสถาปัตยกรรมแบบ ไทยผสมยุโรป ในรูปแบบทรงขนมปังขิง (Gingerbread House) ได้รับอิทธิพลจากยุควิคตอเรียของอังกฤษ ผสมผสานกับฝีมือช่างล้านนาอย่างงดงาม

จุดเด่นทางโครงสร้างที่น่าสนใจ ได้แก่

• อาคารก่ออิฐถือปูน 2 ชั้น พร้อมห้องใต้ดิน

• ไม่มีเสาเข็ม แต่ใช้ท่อนซุงไม้เนื้อแข็งขนาดใหญ่รองรับฐานเสา

• หลังคาทรงปั้นหยา เดิมมุงด้วยไม้ “แป้นเกล็ด”

• มีมุขยื่นด้านหน้า พร้อมหลังคามุขทรงสามเหลี่ยม

• ประดับไม้ฉลุลวดลายละเอียดรอบอาคาร

• มีประตูและหน้าต่างรวม 72 บาน ซึ่งถูกกล่าวถึงใน “ค่าวฮ่ำ” บทกวีล้านนาของศรีวิใจ (โข้)

พื้นที่ภายในอาคาร

ชั้นบน
จัดแสดงเครื่องใช้ส่วนพระองค์ เฟอร์นิเจอร์โบราณ งาช้างแกะสลัก และภาพถ่ายเก่า สะท้อนวิถีชีวิตชั้นสูงของเจ้าหลวงในอดีต รวมถึงห้องบรรทมที่เคยเป็นที่ประทับแรมของ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9

ชั้นใต้ดิน (คุกโบราณ)
มีความสูงประมาณ 2 เมตร เคยใช้คุมขังนักโทษคดีร้ายแรง แบ่งเป็น คุกมืด และคุกสว่าง ตามระดับโทษ บรรยากาศภายในขรึมขลัง และเป็นจุดที่นักท่องเที่ยวให้ความสนใจมากที่สุด

คุณค่าทางมรดกวัฒนธรรม

คุ้มเจ้าหลวงเมืองแพร่ไม่ใช่เพียงอาคารสวยงาม หากแต่เป็น หลักฐานทางประวัติศาสตร์ของช่วงเปลี่ยนผ่านอำนาจจากนครรัฐล้านนาสู่การปกครองแบบรวมศูนย์ของสยาม และยังได้รับ รางวัลอาคารอนุรักษ์ดีเด่นระดับประเทศ ตอกย้ำคุณค่าทางสถาปัตยกรรมและวัฒนธรรมของชาติ

• รถยนต์ส่วนตัว: ตั้งอยู่ในย่านเมืองเก่า (ในเวียง) เดินทางสะดวก สามารถจอดรถได้บริเวณหน้าคุ้มหรือริมถนนคุ้มเดิม

• มุมถ่ายรูปยอดนิยมคือ หน้ามุขกลางอาคาร และแนวหน้าต่าง 72 บาน ช่วงเช้าแสงสวยมาก

• ก่อนลงคุกใต้ดิน ควรทำจิตใจให้สงบ เพื่อเป็นการเคารพสถานที่

• สามารถเดินเท้าเชื่อมต่อไปยัง คุ้มวิชัยราชา และ วัดพระนอน ได้สะดวก

• ควรแต่งกายสุภาพ เนื่องจากเป็นโบราณสถานสำคัญและเคยเป็นที่ประทับแรมของพระบรมวงศานุวงศ์

ค่าเข้าชม:

• เข้าชมฟรี (สามารถร่วมบริจาคเพื่อบำรุงรักษาพิพิธภัณฑ์ได้ตามศรัทธา)

เวลาเปิด–ปิด:

• เปิดทุกวัน 08:30 – 16:30 น.