กำแพงเมืองแพร่ (Phrae City Wall) ตั้งอยู่ในเขตเทศบาลเมืองแพร่ ตำบลในเวียง อำเภอเมืองแพร่ จังหวัดแพร่ แม้ไม่ปรากฏหลักฐานชัดเจนว่าสร้างขึ้นในสมัยใด แต่จากหลักฐานทางประวัติศาสตร์เชื่อว่า มีอายุมากกว่า 1,100 ปี และมีการสร้างขึ้นก่อนพุทธศตวรรษที่ 14 อย่างแน่นอน

หลักฐานสำคัญจากประวัติวัดหลวงระบุว่า ในปี พ.ศ. 1374 สมัย ท้าวพหุสิงห์ ราชโอรสของพ่อขุนหลวงพล เมื่อเสด็จขึ้นครองเมืองพล ได้โปรดให้ ขุนพระวิษณุวังไชย เป็นแม่งานบูรณะวัดหลวง มีการขยายแนวกำแพงวัดออกไปเชื่อมกับกำแพงเมือง ก่ออิฐให้สูงขึ้นเพื่อ ป้องกันน้ำแม่น้ำยมที่เอ่อท่วมเวียง พร้อมจัดงานสมโภช 5 วัน 5 คืน แสดงให้เห็นว่า กำแพงเมืองแพร่มีอยู่ก่อนแล้ว และได้รับการเสริมความแข็งแรงในเวลาต่อมา

ผังเมืองและลักษณะทางกายภาพ
กำแพงเมืองแพร่เป็นกำแพงชั้นเดียว สูงประมาณ 7 เมตร ฐานกว้างราว 15 เมตร และทอดยาวล้อมรอบเมืองเป็นระยะทางประมาณ 4,000 เมตร ตัวเมืองมีผังเป็นรูปรีคล้าย น้ำเต้าหรือหอยสังข์ ซึ่งแตกต่างจากเมืองโบราณอื่นในภาคเหนือที่มักเป็นผังสี่เหลี่ยม

โครงสร้างภายในกำแพงประกอบด้วย อิฐโบราณก้อนใหญ่และหินเรียงซ้อนกัน ภายนอกมองเห็นเป็นเนินดินขนาดใหญ่ สะท้อนเทคนิคการก่อสร้างและระบบป้องกันเมืองในอดีต

ประตูเมืองและระบบป้องกัน
กำแพงเมืองแพร่มีประตูเมืองหลัก 4 ประตู ได้แก่

• ประตูใหม่ (ทิศเหนือ)

• ประตูชัย (ทิศตะวันออก)

• ประตูมาร (ทิศใต้)

• ประตูศรีชุม (ทิศตะวันตก)

ระหว่างประตูศรีชุมกับประตูใหม่ยังมี ประตูเลี้ยงม้า สำหรับนำสัตว์ออกไปเลี้ยงนอกเมือง ทุกประตูมีป้อมปราการประกอบ แสดงถึงความสำคัญด้านการป้องกันเมือง

คูเมืองและถนนรอบเวียง
ด้านนอกแนวกำแพงมี คูน้ำกว้างประมาณ 20 เมตร ทำหน้าที่เป็นทั้งปราการและระบบระบายน้ำ ส่วนด้านในเป็นถนนสายรอบเวียง ซึ่งบางช่วงตั้งอยู่ บนสันกำแพงโดยตรง โดยเฉพาะฝั่งทิศตะวันตกตั้งแต่ถนนศรีชุมถึงประตูใหม่

ชาวบ้านเรียกคูเมืองว่า “คือเมือง” หรือ “น้ำคือ” และเรียกกำแพงเมืองว่า “เมฆ” ซึ่งเป็นคำเรียกดั้งเดิมที่ยังใช้กันอยู่

หลักฐานในปัจจุบัน
ปัจจุบันยังคงเห็นแนวกำแพงเมืองแพร่ได้อย่าง ชัดเจนและค่อนข้างสมบูรณ์ โดยกำแพงเมืองยังมีบทบาทสำคัญในการ ช่วยป้องกันน้ำแม่น้ำยมไม่ให้ท่วมเขตเมืองชั้นใน แม้บางช่วงจะถูกปรับเป็นถนนหรือมีบ้านเรือนปลูกสร้างอยู่บ้าง

• รถยนต์ส่วนตัว: สามารถขับรถเลียบไปตาม ถนนรอบเมือง เพื่อชมแนวกำแพงเมืองได้เกือบทั่วเขตในเวียง จุดสังเกตง่ายคือบริเวณใกล้ ศาลหลักเมืองแพร่ หรือ ประตูชัย

• ช่วงเวลาที่แนะนำ: 16:30–18:00 น. อากาศเย็น แสงสวย

• ตลาดเย็น: บริเวณประตูชัยมีตลาดโต้รุ่ง อาหารพื้นเมืองหลากหลาย

• มุมไฮไลท์: ประตูชัย เห็นโครงสร้างประตูเมืองชัดเจนที่สุด

• บรรยากาศ: เหมาะกับการเดินเล่น ซึมซับเมืองเก่า

ค่าเข้าชม:

• เข้าชมฟรี

เวลาเปิด–ปิด:

• เปิดให้เข้าชมตลอด 24 ชั่วโมง (แนะนำช่วงกลางวันถึงหัวค่ำ เพื่อความปลอดภัยและทัศนียภาพที่สวยงาม)