กว๊านพะเยา (Phayao Lake) ในเชิงธรณีวิทยาตั้งอยู่ใน แอ่งพะเยา ซึ่งเป็นแอ่งสะสมตะกอนที่เกิดจากการเคลื่อนตัวของรอยเลื่อนในอดีต ทำให้พื้นที่นี้มีลักษณะเป็นที่ลุ่มต่ำรองรับน้ำจากเทือกเขาผีปันน้ำทางทิศตะวันตกและทิศใต้ ก่อนที่กรมประมงจะดำเนินการสร้างสถานีประมงและประตูกั้นน้ำในปี พ.ศ. 2482 พื้นที่แห่งนี้เคยมีสภาพเป็น หนองน้ำขนาดเล็กและร่องน้ำสายสั้นๆ มากกว่า 10 แห่ง ซึ่งความเปลี่ยนแปลงจากการสร้างเขื่อนกักเก็บน้ำได้ทำให้พื้นที่เกษตรกรรมและศาสนสถานโบราณจมอยู่ใต้น้ำ กลายเป็นระบบนิเวศแบบ ทะเลสาบน้ำจืดปิด ที่มีขนาดใหญ่เป็นอันดับหนึ่งของภาคเหนือ

ในมิติของ โบราณคดีและประวัติศาสตร์ กว๊านพะเยาคือพื้นที่ทับซ้อนของเมืองโบราณยุคหินทราย การขุดค้นและสำรวจใต้น้ำพบว่ามีวัดที่จมอยู่ใต้กว๊านมากกว่า 10 แห่ง โดยมี วัดติโลกอาราม เป็นศูนย์กลางความศรัทธา จากจารึกที่ค้นพบระบุว่าวัดแห่งนี้สร้างขึ้นในรัชสมัยพระเจ้าติโลกราชมหาราช เพื่อเป็นการถวายพระราชกุศลและแสดงแสนยานุภาพของอาณาจักรล้านนาเหนือแคว้นพะเยา การที่โบราณสถานเหล่านี้จมอยู่ใต้น้ำเป็นเวลานาน ทำให้เกิดการสะสมของตะกอนดินเลนที่ช่วย "อนุรักษ์" โครงสร้างอิฐและหินทรายบางส่วนไว้ไม่ให้ถูกทำลายโดยสภาพอากาศภายนอก จนกระทั่งมีการอัญเชิญ หลวงพ่อศิลา พระพุทธรูปหินทรายอายุร่วม 500 ปี ขึ้นมาประดิษฐานให้ประชาชนได้สักการะในปัจจุบัน

ความสำคัญด้าน ความหลากหลายทางชีวภาพ กว๊านพะเยาเปรียบเสมือน "ธนาคารอาหาร" ของภาคเหนือตอนบน เป็นแหล่งอาศัยของปลาน้ำจืดจำนวนมหาศาล ทั้งปลากินพืชและปลากินเนื้อ โดยเฉพาะปลาในตระกูลปลาตะเพียนและปลาหนัง นอกจากนี้ยังเป็นแหล่งพำนักของ นกน้ำและนกอพยพ เช่น นกเป็ดแดง นกกวัก และนกกระยาง ที่เดินทางมาในช่วงฤดูหนาวเพื่ออาศัยตามพืชน้ำประเภทบัวหลวงและผักตบชวา พื้นที่กว๊านยังมีบทบาทสำคัญในการควบคุมคุณภาพน้ำและเป็นฟองน้ำธรรมชาติที่ช่วยป้องกันน้ำท่วมในพื้นที่ลุ่มน้ำแม่อิงและแม่น้ำโขงตอนบน

ทางด้าน การจัดการทรัพยากรและการประมงพื้นบ้าน กว๊านพะเยามีกฎระเบียบที่เคร่งครัดเพื่อรักษาความยั่งยืน มีการกำหนด เขตอภัยทาน และ เขตปิดอ่าว ในฤดูปลาน้ำจืดวางไข่ (ประมาณเดือนมิถุนายน-สิงหาคม) ชาวประมงท้องถิ่นยังคงรักษาวิถีการหาปลาด้วยเครื่องมือดั้งเดิม เช่น แห สวิง และลอบ ซึ่งไม่ทำลายระบบนิเวศ นอกจากนี้ยังมีการเพาะพันธุ์ ปลานวลจันทร์น้ำจืด และการทำฟาร์มปลาในกระชังในพื้นที่ที่กำหนด เพื่อขับเคลื่อนเศรษฐกิจฐานรากและผลิตภัณฑ์แปรรูปอย่าง "ปลาส้มพะเยา" ที่มีชื่อเสียงไปทั่วประเทศ

สรุปในเชิงพื้นที่ กว๊านพะเยาไม่ได้เป็นเพียงแอ่งกักเก็บน้ำเพื่ออุปโภคเท่านั้น แต่ยังเป็นสัญลักษณ์ของการปรับตัวระหว่างชุมชนโบราณและเทคโนโลยีสมัยใหม่ ผืนน้ำแห่งนี้ทำหน้าที่เชื่อมโยงผู้คนผ่านความเชื่อทางศาสนาและการใช้ทรัพยากรร่วมกัน การมาเยือนกว๊านพะเยาจึงเป็นการทำความเข้าใจถึง พลวัตของสายน้ำ ที่ส่งผลต่อการก่อร่างสร้างตัวของเมืองพะเยาตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน

รถยนต์ส่วนตัว/รถโดยสารสาธารณะ:

• เข้าถึงง่ายจากถนนพหลโยธิน และตั้งอยู่ใกล้ใจกลางเมือง

จากสถานีขนส่งจังหวัดพะเยา:

• ใช้เวลาเดินทางประมาณ 24 นาที ระยะทาง 14.9 กม.

รถรับจ้างในพื้นที่:

• มีบริการรถสองแถวและตุ๊กตุ๊กไปยังบริเวณกว๊านได้สะดวก

ช่วงเวลาที่เหมาะสม:

• ช่วงเย็น: เหมาะสำหรับการพักผ่อนและชมพระอาทิตย์ตก

• ช่วงฤดูหนาว (พ.ย.–ก.พ.): อากาศเย็น วิวสวย เหมาะกับการถ่ายรูป

ข้อแนะนำการเตรียมตัว:

• เตรียมเงินสดสำหรับค่าบริการล่องเรือและอาหาร

ค่าเข้าชม:

• ไม่มีค่าเข้าชมพื้นที่สาธารณะ

เวลาเปิด–ปิด:

• พื้นที่สาธารณะ: เปิดตลอด 24 ชั่วโมง

• บริการเรือวัดกลางน้ำ: 07:00 น. – 19:00 น.