เขื่อนสรีดภงค์ (Sareedphong Dam) คืออ่างเก็บน้ำหรือทำนบดินโบราณที่แสดงถึงความฉลาดหลักแหลมในการจัดการน้ำของชาวสุโขทัย ชื่อคำว่า สรีดภงค์ ในความหมายดั้งเดิมแปลว่า การกักเก็บน้ำ หรือเขื่อนนั่นเอง ในสมัยโบราณเมืองสุโขทัยตั้งอยู่ในพื้นที่ราบที่มักจะประสบปัญหาเรื่องน้ำอย่างมาก เนื่องจากในช่วงฤดูฝนจะน้ำท่วมหนัก แต่พอถึงฤดูแล้งกลับขาดแคลนน้ำจนดินแห้งแล้ง ชาวสุโขทัยจึงต้องคิดค้นวิธีการควบคุมและบริหารจัดการน้ำเพื่อใช้ในการอุปโภคบริโภคและการทำเกษตรกรรม

บรรพบุรุษชาวสุโขทัยได้ตัดสินใจสร้างกำแพงดินขนาดใหญ่ขึ้นเพื่อทำหน้าที่เป็นเขื่อนปิดกั้นช่องว่างระหว่างภูเขาสองลูก คือเขาพระบาทใหญ่และเขากิ่วอ้ายมา วิธีการนี้เป็นการดักน้ำจากธรรมชาติที่ไหลลงมาจากโซนภูเขาและเทือกเขาหลวง แล้วกักเก็บน้ำมหาศาลไว้ในอ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ก่อนที่น้ำจะไหลลงไปสร้างความเสียหายหรือไหลทิ้งไปโดยเปล่าประโยชน์ การเลือกทำเลสร้างเขื่อนในจุดนี้พิสูจน์ให้เห็นว่าคนสมัยก่อนมีความรู้ความเข้าใจเรื่องระดับความสูงของพื้นที่และทิศทางการไหลของน้ำอย่างดีเยี่ยม

ความน่าทึ่งของระบบนี้คือการส่งน้ำจากเขื่อนเข้าไปยังตัวเมืองสุโขทัยที่อยู่ห่างออกไป โดยใช้วิธีที่ชาญฉลาดคือการอาศัยความต่างระดับของพื้นที่เพื่อให้แรงโน้มถ่วงช่วยให้น้ำไหลจากที่สูงลงสู่ที่ต่ำผ่านคลองและท่อดินเผาโบราณ น้ำเหล่านี้จะถูกลำเลียงเข้าไปเติมในสระน้ำขนาดใหญ่หรือที่เรียกว่า "ตระพัง" ซึ่งขุดไว้ตามวัด วัง และจุดสำคัญต่างๆ ทั่วเมือง ทำให้ชาวเมืองสุโขทัยมีน้ำสะอาดไว้กินไว้ใช้อย่างเพียงพอตลอดทั้งปี แม้จะอยู่ในช่วงที่ฝนไม่ตกเป็นเวลานานหลายเดือน

นอกจากนี้ เขื่อนสรีดภงค์ยังทำหน้าที่สำคัญในการควบคุมปริมาณน้ำในช่วงฤดูน้ำหลาก โดยการชะลอน้ำไม่ให้ไหลเข้าท่วมตัวเมืองเก่าได้โดยตรง ระบบชลประทานนี้จึงเปรียบเสมือนรากฐานสำคัญที่ทำให้อาณาจักรสุโขทัยมีความอุดมสมบูรณ์และมั่นคงสถาพร ดังที่ปรากฏหลักฐานในศิลาจารึกว่าเมืองแห่งนี้มีน้ำกินน้ำใช้ที่สะดวกสบาย ปัจจุบันเขื่อนสรีดภงค์ยังคงเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่มีชีวิต แสดงให้เห็นว่าความพยายามในการเอาชนะธรรมชาติด้วยสติปัญญาสามารถสร้างคุณภาพชีวิตที่ดีให้กับผู้คนมาได้อย่างยาวนานหลายร้อยปี

• รถยนต์ส่วนตัว: ขับจากหน้า อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย ไปทางทิศตะวันตก (ทางเดียวกับไปวัดป่ามะม่วง) จะมีป้ายบอกทางไปเขื่อนสรีดภงค์ตลอดเส้นทาง ถนนเข้าถึงตัวเขื่อนได้สะดวก

• รถสาธารณะ: สามารถเช่าจักรยานปั่นจากหน้าอุทยานฯ มาตามทางรอบนอกเมืองเก่า หรือใช้บริการรถรางไฟฟ้าของอุทยานฯ ในรอบที่พาชมโบราณสถานฝั่งตะวันตก

• ช่วงเวลาแนะนำ: ควรมาชมในช่วงเช้าตรู่หรือช่วงเย็นก่อนพระอาทิตย์ตก แสงแดดจะอ่อนๆ กระทบผืนน้ำสะท้อนเงาภูเขาได้สวยงามมากและอากาศไม่ร้อน

• การแต่งกาย: สวมใส่เสื้อผ้าที่ระบายอากาศได้ดีและรองเท้าที่เดินสะดวก เนื่องจากบริเวณเขื่อนเป็นที่โล่งแจ้ง

• การอนุรักษ์: โปรดช่วยกันรักษาความสะอาด ไม่ทิ้งเศษขยะหรือสิ่งของลงในอ่างเก็บน้ำเพื่อรักษาทัศนียภาพและคุณภาพน้ำโบราณ

ค่าเข้าชม:

• รวมอยู่ในค่าเข้าอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย: ชาวไทย 20 บาท / ชาวต่างชาติ 100 บาท

เวลาเปิด-ปิด:

• เปิดให้เข้าชมทุกวัน: 06:00 – 18:00 น.