วัดมหาธาตุ (Mahathat Temple) คือโบราณสถานที่มีความสำคัญที่สุดในอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย โดยทำหน้าที่เป็นวัดหลวงประจำอาณาจักรมาตั้งแต่เริ่มสถาปนาราชธานีในพุทธศตวรรษที่ 18 วัดแห่งนี้ตั้งอยู่กึ่งกลางเมืองสุโขทัยพอดีตามหลักความเชื่อเรื่อง "สะดือเมือง" หรือศูนย์กลางของจักรวาล ประวัติศาสตร์ระบุว่ากษัตริย์หลายพระองค์ในสมัยสุโขทัย เช่น พ่อขุนรามคำแหงมหาราช และพระมหาธรรมราชาที่ 1 (ลิไทย) ได้ทรงร่วมกันสร้างและบูรณะวัดแห่งนี้ให้ยิ่งใหญ่ เพื่อใช้เป็นสถานที่ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุและเป็นศูนย์รวมจิตใจของอาณาจักร องค์การยูเนสโก จึงยกย่องให้ที่นี่เป็นมรดกโลก เนื่องจากเป็นต้นแบบของงานศิลปะและระบบการวางผังเมืองที่ซับซ้อนและงดงามที่สุดแห่งหนึ่งในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

สถาปัตยกรรมที่เป็นสัญลักษณ์สูงสุดของวัดคือ เจดีย์ประธานทรงดอกบัวตูม หรือทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ ซึ่งถือเป็นอัตลักษณ์ของศิลปะสุโขทัยแท้ที่พัฒนาขึ้นโดยช่างไทยโบราณ เจดีย์องค์นี้ถูกล้อมรอบด้วยเจดีย์ทิศอีก 8 องค์ ซึ่งแต่ละองค์มีการตกแต่งด้วยศิลปะที่ผสมผสานกันระหว่างวัฒนธรรมขอมและล้านนาอย่างลงตัว บริเวณด้านหน้าเจดีย์ประธานคือที่ตั้งของ วิหารหลวง ขนาดใหญ่ ซึ่งในอดีตใช้เป็นสถานที่ประกอบพระราชพิธีสำคัญของกษัตริย์ ปัจจุบันยังปรากฏเสาศิลาแลงจำนวนมากเรียงรายอยู่บนฐานขนาดใหญ่ แสดงให้เห็นถึงเทคนิคทางวิศวกรรมที่แข็งแรงมากในยุคนั้น นอกจากนี้ยังมีพระพุทธรูปปูนปั้นปางมารวิชัยขนาดใหญ่ประดิษฐานอยู่ภายในวิหาร ซึ่งสร้างบรรยากาศที่น่าเลื่อมใสแก่ผู้ที่มาเยือน

อีกหนึ่งความโดดเด่นที่หาชมได้ยากคือ พระอัฏฐารส ซึ่งเป็นพระพุทธรูปยืนขนาดใหญ่ที่มีความสูงถึง 9 เมตร (18 ศอก) ประดิษฐานอยู่ในมณฑปขนาบข้างเจดีย์ประธานทั้งสองด้าน พระพุทธรูปนี้สะท้อนถึงศรัทธาอันแรงกล้าและความก้าวหน้าในการหล่อพระพุทธรูปขนาดใหญ่ในยุคนั้น นอกจากนี้ที่บริเวณฐานของเจดีย์ประธานยังมีภาพปูนปั้นที่สวยงามที่สุด คือรูปพระสาวกประนมมือเดินจงกรมทักษิณาวรรตรอบองค์เจดีย์จำนวน 168 องค์ ลวดลายปูนปั้นเหล่านี้มีความละเอียดอ่อนและเป็นหลักฐานสำคัญที่แสดงถึงลักษณะการแต่งกายและความเชื่อทางศาสนาของชาวสุโขทัยโบราณที่สืบทอดมานานกว่า 700 ปี

ปัจจุบันวัดมหาธาตุเป็นสถานที่ท่องเที่ยวและแหล่งเรียนรู้ประวัติศาสตร์ระดับโลกที่ไม่ควรพลาด โดยเฉพาะในช่วงเย็นที่แสงอาทิตย์ตกลงมาพาดผ่านองค์เจดีย์และเสาวิหารโบราณ จะเกิดภาพสะท้อนที่งดงามในสระน้ำหรือ "ตระพัง" ที่ล้อมรอบวัด การออกแบบพื้นที่ที่เน้นความสมดุลระหว่างแหล่งน้ำและสิ่งก่อสร้างแสดงให้เห็นถึงภูมิปัญญาการจัดการน้ำที่ดีเยี่ยมของชาวสุโขทัย การเดินชมวัดแห่งนี้จะทำให้ท่านได้รับรู้ถึงความรุ่งเรืองในอดีตที่เรียกว่า รุ่งอรุณแห่งความสุข และเข้าใจถึงรากฐานทางวัฒนธรรมที่กลายมาเป็นอัตลักษณ์ของชาติไทยในปัจจุบันอย่างลึกซึ้ง

• ที่ตั้ง: ตั้งอยู่ใจกลางอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย สามารถเดินหรือปั่นจักรยานจากประตูทางเข้าหลักได้ในระยะทางใกล้ๆ

• รถรางนำเที่ยว: มีรถรางบริการรับ-ส่งนักท่องเที่ยวผ่านหน้าวัดมหาธาตุตลอดวัน

• ช่วงเวลาที่เหมาะสม: เวลา 16:30 – 18:00 น. เป็นช่วงที่แสงสวยที่สุดสำหรับการถ่ายภาพเจดีย์ประธาน

• กิจกรรมแนะนำ: ควรเดินเวียนเทียนรอบเจดีย์ประธานตามเข็มนาฬิกาเพื่อชมลวดลายปูนปั้นที่ฐานเจดีย์อย่างละเอียด

• เครื่องแต่งกาย: สวมชุดสุภาพที่ระบายอากาศได้ดี เนื่องจากเป็นศาสนสถานโบราณที่ต้องเดินกลางแจ้ง

ค่าเข้าชม:

• ชาวไทย: ผู้ใหญ่ 20 บาท (รวมในบัตรเข้าชมอุทยานฯ)

• ชาวต่างชาติ: ผู้ใหญ่ 100 บาท

เวลาเปิด-ปิด:

• เปิดทุกวัน 06:30 – 18:30 น.