คุ้มขุนแผน (Khum Khun Phaen) ไม่ใช่บ้านของขุนแผนตามวรรณคดีจริง หากแต่เป็นหมู่เรือนไทยที่สร้างขึ้นเพื่อเป็นตัวอย่างของสถาปัตยกรรมเรือนไทยภาคกลางที่มีความสมบูรณ์และงดงามอย่างยิ่ง คุ้มแห่งนี้มีประวัติความเป็นมาที่น่าสนใจและสะท้อนถึงพัฒนาการทางการปกครองและวัฒนธรรมของไทยในช่วงปลายสมัยรัตนโกสินทร์

เดิมทีหมู่เรือนไทยแห่งนี้เป็นจวนของสมุหเทศาภิบาล มณฑลกรุงเก่า ซึ่งสร้างขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2437 โดย พลตรีพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนมรุพงศ์สิริพัฒน์ เพื่อใช้เป็นที่พักอาศัยและสถานที่รับรองแขกบ้านแขกเมือง แสดงถึงฐานะและความสำคัญของผู้ดำรงตำแหน่งในระบบการปกครองแบบมณฑลเทศาภิบาลในสมัยนั้น

ต่อมาในปี พ.ศ. 2483 นายปรีดี พนมยงค์ รัฐบุรุษอาวุโส ได้มีดำริให้ย้ายหมู่เรือนไทยดังกล่าวมายังบริเวณพื้นที่ซึ่งเคยเป็นคุกนครบาลเก่าของกรุงศรีอยุธยาในอดีต และได้ตั้งชื่อใหม่ว่า “คุ้มขุนแผน” เพื่อให้สอดคล้องกับบรรยากาศของเมืองอยุธยาและเรื่องราวในวรรณคดีไทยเรื่องขุนช้างขุนแผน อันเป็นวรรณคดีสำคัญที่มีฉากหลังอยู่ในพื้นที่แห่งนี้

ลักษณะเด่นของคุ้มขุนแผนคือการเป็นเรือนไทยหมู่ ประกอบด้วยเรือนไม้หลายหลังเชื่อมต่อถึงกันด้วยชานกว้างตามแบบเรือนคหบดีไทยดั้งเดิม มีหอโถงและพื้นที่ใช้สอยสำหรับการพักผ่อน การรับแขก และการประกอบกิจกรรมต่าง ๆ โครงสร้างเรือนเป็นแบบฝาปะกน ใต้ถุนสูง หลังคาทรงจั่วสูงมุงด้วยกระเบื้องดินเผา ซึ่งช่วยระบายอากาศและรับลมได้ดี สะท้อนภูมิปัญญาไทยในการปรับตัวให้เหมาะสมกับสภาพอากาศเขตร้อน

ในด้านความสำคัญทางวรรณคดี ชื่อ “คุ้มขุนแผน” ได้รับแรงบันดาลใจจากฉากในเรื่องขุนช้างขุนแผน โดยเฉพาะตอนที่ขุนแผนขึ้นเรือนขุนช้าง ซึ่งมีการพรรณนาลักษณะเรือนไทยไว้อย่างละเอียด ทำให้คุ้มแห่งนี้กลายเป็นสัญลักษณ์เชื่อมโยงระหว่างสถาปัตยกรรมไทยกับจินตภาพในวรรณคดี

ปัจจุบันคุ้มขุนแผนอยู่ในการดูแลของกรมศิลปากร และเปิดให้ประชาชนเข้าชมเพื่อศึกษาและชื่นชมความงดงามของสถาปัตยกรรมเรือนไทยแบบดั้งเดิม นอกจากนี้ยังมักถูกใช้เป็นสถานที่ถ่ายทำละครและภาพยนตร์ย้อนยุค รวมถึงเป็นจุดเช็กอินยอดนิยมของนักท่องเที่ยวที่มาเยือนอุทยานประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา

รถยนต์ส่วนตัว:

• ขับเข้าเกาะเมืองอยุธยา มุ่งหน้าไปยังวิหารพระมงคลบพิตร คุ้มขุนแผนจะอยู่ริมถนนศรีสรรเพชญ์ เยื้องกับทางเข้าวิหารฯ และอยู่ติดกับสี่แยกศาลหลักเมือง

รถตุ๊กตุ๊ก:

• สามารถเรียกจากสถานีรถไฟหรือในตัวเมือง แจ้งว่าไป "คุ้มขุนแผน" หรือ "ศาลหลักเมือง"

การเดิน:

• สามารถเดินเท้าได้ง่ายหากท่องเที่ยวอยู่บริเวณวัดพระศรีสรรเพชญ์หรือวัดพระราม

การแต่งกาย:

• เนื่องจากเป็นเรือนไม้โบราณและตั้งอยู่ในเขตประวัติศาสตร์ ควรแต่งกายสุภาพ หากใส่ชุดไทยมาถ่ายรูปจะเข้ากับบรรยากาศมาก

ข้อปฏิบัติ:

• ก่อนขึ้นบนตัวเรือนไทยจะต้องถอดรองเท้า และควรเดินอย่างระมัดระวังเนื่องจากเป็นอาคารไม้เก่าแก่

เวลาที่แนะนำ:

• ช่วงเช้า (08:30 - 10:30 น.) จะได้แสงสวยและอากาศไม่ร้อนจนเกินไปสำหรับการเดินชมหมู่เรือน

ค่าเข้าชม

• ฟรี (ไม่มีค่าเข้าชม)

เวลาทำการ

• เปิดทุกวัน: 08:30 – 16:30 น.