วัดตระพังทองหลาง (Trapang Thong Lang Temple) เป็นวัดสำคัญที่สร้างขึ้นในสมัยอาณาจักรสุโขทัยตอนปลาย สันนิษฐานว่าสร้างขึ้นในรัชสมัยของพระมหาธรรมราชาที่ 1 (พญาลิไท) ซึ่งเป็นยุคที่พระพุทธศาสนาและศิลปกรรมรุ่งเรืองถึงขีดสุด ชื่อของวัดมีที่มาจากคำว่า ตระพัง ซึ่งหมายถึงสระน้ำ และ ทองหลาง ซึ่งเป็นชื่อพันธุ์ไม้โบราณที่อาจเคยขึ้นหนาแน่นในบริเวณนี้ สิ่งก่อสร้างที่เป็นหัวใจสำคัญของวัดแห่งนี้ไม่ใช่เจดีย์ทรงระฆังเหมือนวัดอื่น แต่คือ มณฑป ทรงสี่เหลี่ยมจัตุรัสขนาดใหญ่ที่เคยเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูปปางลีลาอยู่ภายใน

ความโดดเด่นทางประวัติศาสตร์ศิลปะของวัดแห่งนี้อยู่ที่ งานปูนปั้นประดับผนังมณฑป ทั้ง 3 ด้าน ซึ่งถ่ายทอดเรื่องราวพุทธประวัติไว้อย่างวิจิตรบรรจง ผนังด้านทิศใต้คือภาพปูนปั้นตอน พระพุทธเจ้าเสด็จลงจากสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ซึ่งได้รับการยกย่องจากนักประวัติศาสตร์ศิลปะว่าเป็นงานช่างที่ยอดเยี่ยมที่สุด ภาพนี้แสดงให้เห็นพระพุทธเจ้าในลีลาที่อ่อนช้อยแวดล้อมด้วยเทวดาและพระอินทร์ สะท้อนให้เห็นว่าช่างสมัยสุโขทัยมีความสามารถในการปั้นงานที่มีความเคลื่อนไหวและดูเสมือนมีชีวิตจริง

ในสมัยก่อน วัดตระพังทองหลางตั้งอยู่บนเส้นทางสำคัญที่เชื่อมระหว่างตัวเมืองเก่ากับวัดป่ามะม่วงและชุมชนรอบนอก พื้นที่รอบมณฑปเคยมีวิหารขนาดใหญ่และเจดีย์รายล้อมรอบสระน้ำ (ตระพัง) ขนาดใหญ่ที่ให้ความร่มเย็นและสวยงาม การวางผังวัดที่มีมณฑปเป็นศูนย์กลางสะท้อนถึงอิทธิพลทางศิลปะจากศิลปะพุกาม (พม่า) และศิลปะลังกาที่ถูกนำมาปรับประยุกต์จนกลายเป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัวแบบสุโขทัยที่เน้นความโปร่งบางและสง่างาม

ปัจจุบัน แม้ภาพปูนปั้นดั้งเดิมจะหลุดร่อนไปตามกาลเวลา แต่ร่องรอยที่ยังหลงเหลืออยู่รวมถึงชิ้นส่วนที่ถูกนำไปอนุรักษ์ไว้ในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติรามคำแหง ก็เป็นหลักฐานชิ้นสำคัญที่ยืนยันว่าเมืองสุโขทัยคือ รุ่งอรุณแห่งความสุข ที่เพียบพร้อมด้วยศิลปะชั้นสูง วัดตระพังทองหลางจึงไม่ได้เป็นเพียงสถานที่ท่องเที่ยว แต่เป็นเสมือนหอศิลป์กลางแจ้งที่บันทึกความศรัทธาและความเป็นเลิศของช่างไทยโบราณไว้ให้คนรุ่นหลังได้ศึกษา สถานที่แห่งนี้ได้รับการดูแลอย่างสะอาดและสงบเงียบ ช่วยให้ผู้ที่มาเยือนสามารถใช้เวลาซึมซับความงามของมรดกโลกได้อย่างลึกซึ้งก่อนจบการเดินทาง

• รถยนต์ส่วนตัว: ตั้งอยู่ริมถนนจรดวิถีถ่อง (สายสุโขทัย-พิษณุโลก) ทางทิศตะวันออกของกำแพงเมืองเก่า มีป้ายบอกทางชัดเจน

• รถสาธารณะ: สามารถเช่าจักรยานจากหน้าอุทยานฯ ปั่นชมโบราณสถานนอกกำแพงเมือง หรือใช้บริการรถรางไฟฟ้าในรอบที่ผ่านโซนตะวันออก

• ช่วงเวลาแนะนำ: ช่วงเย็นก่อนพระอาทิตย์ตก แสงแดดจะช่วยเน้นรายละเอียดปูนปั้นบนผนังมณฑปให้สวยงามยิ่งขึ้น

• การแต่งกาย: แต่งกายสุภาพเพื่อเป็นการเคารพสถานที่เนื่องจากเป็นเขตโบราณสถานสำคัญ

• การอนุรักษ์: ห้ามแตะต้องหรือสัมผัสงานปูนปั้นโบราณโดยเด็ดขาดเพื่อป้องกันความเสียหายจากความชื้นและสารเคมีจากมือ

ค่าเข้าชม:

• รวมอยู่ในค่าเข้าอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย: ชาวไทย 20 บาท / ชาวต่างชาติ 100 บาท

เวลาเปิด-ปิด:

• เปิดให้เข้าชมทุกวัน: 06:30 – 19:30 น.